ابزارهای سیاست پولی بانک مرکزی چیست؟ عملیات بازار باز و نرخ ذخیره

خلاصه این درس در یک دقیقه
بانک مرکزی برای مدیریت اقتصاد و کنترل تورم، حجم پول در گردش را کنترل می‌کند. این کار از طریق مجموعه‌ای از ابزارها انجام می‌شود که مهم‌ترین آن‌ها عملیات بازار باز (OMO) است؛ فرآیندی که در آن بانک مرکزی با خرید و فروش روزمره اوراق قرضه، نقدینگی را به بازار تزریق کرده یا از آن جمع‌آوری می‌کند.
ابزار دیگر، نسبت ذخیره قانونی است که قدرت وام‌دهی بانک‌ها را به‌صورت ساختاری محدود یا تقویت می‌کند. در شرایط بحرانی که ابزارهای سنتی پاسخگو نیستند، سیاست‌های نامتعارفی مانند تسهیل مقداری (QE) برای کاهش هزینه‌های استقراض بلندمدت اجرا می‌شوند.
در نهایت، هر اقدامی که به انقباض نقدینگی منجر شود، معمولاً ارزش ارز را در فارکس تقویت کرده و هر اقدام انبساطی باعث تضعیف آن می‌شود.

سیاست پولی چیست و بانک مرکزی چگونه حجم پول را کنترل می‌کند؟

سیاست پولی (Monetary Policy) به مجموعه تصمیم‌ها و اقداماتی گفته می‌شود که بانک مرکزی برای تأثیرگذاری بر حجم پول، اعتبار و شرایط مالی اقتصاد انجام می‌دهد. فلسفه اصلی پشت این تصمیمات، رسیدن به دو هدف کلان است: کنترل تورم و حفظ اشتغال حداکثری.

بانک مرکزی برای رسیدن به این اهداف، یکی از دو مسیر زیر را انتخاب می‌کند:

1. رویکرد انبساطی (Dovish / Expansionary): اگر اقتصاد دچار رکود باشد، بانک مرکزی حجم پول در گردش را افزایش می‌دهد. وقتی پول در سیستم بانکی زیاد شود، بانک‌ها با سود کمتری به یکدیگر وام می‌دهند که به معنای کاهش نرخ بهره بین‌بانکی است. این ارزانیِ پول، باعث می‌شود استقراض برای مردم و کسب‌وکارها راحت‌تر شده و چرخ اقتصاد به حرکت درآید.
2. رویکرد انقباضی (Hawkish / Contractionary): از طرف دیگر، اگر اقتصاد بیش از حد داغ شود و تورم افزایش یابد، بانک مرکزی نقدینگی را جمع‌آوری می‌کند. کاهش عرضه پول باعث می‌شود بانک‌ها برای وام دادن به یکدیگر بهره بیشتری طلب کنند. در نتیجه، نرخ بهره بالا می‌رود، وام گرفتن گران می‌شود و تورم کاهش می‌یابد.

برای انجام این انقباض و انبساط، بانک مرکزی به ابزارهایی نیاز دارد که در ادامه آن‌ها را بررسی می‌کنیم.

عملیات بازار باز (OMO)؛ تیغ جراحی اصلی بانک مرکزی

روزمره‌ترین و انعطاف‌پذیرترین ابزار بانک مرکزی، عملیات بازار باز (Open Market Operations) است. در این عملیات، بانک مرکزی مستقیماً وارد بازار آزاد شده و با بانک‌های تجاری به خرید و فروش اوراق قرضه دولتی (مانند اوراق خزانه) می‌پردازد. این ابزار مانند یک تیغ جراحی، نقدینگی را با دقت بالا تنظیم می‌کند.

برای درک بهتر مکانیزم عملیات بازار باز، دو حالت زیر را در نظر بگیرید:

• خرید اوراق توسط بانک مرکزی: زمانی که بانک مرکزی می‌خواهد سیاست انبساطی اجرا کند، اوراق قرضه‌ای که در دست بانک‌های تجاری است را می‌خرد. در ازای دریافت این اوراق، پول نقد جدیدی به ذخایر بانک‌ها نزد بانک مرکزی واریز می‌شود. حالا بانک‌ها پول نقد بیشتری دارند، عرضه پول افزایش می‌یابد و نرخ بهره کوتاه‌مدت افت می‌کند.
• فروش اوراق توسط بانک مرکزی: وقتی هدف مهار تورم باشد، بانک مرکزی اوراق خود را به بانک‌های تجاری می‌فروشد. بانک‌ها برای خرید این اوراق باید پول نقد پرداخت کنند. در نتیجه، نقدینگی از حساب بانک‌ها جمع‌آوری شده، عرضه پول کاهش یافته و نرخ بهره افزایش می‌یابد.

هشدار: مهار نوسان نرخ بهره با ریپو و ریورس ریپو
برای مدیریت دقیق و روزانه نقدینگی، بانک مرکزی از قراردادهای کوتاه‌مدتی به نام بازخرید (Repo) و بازخرید معکوس (Reverse Repo) نیز استفاده می‌کند. در این قراردادها، اوراق به‌صورت موقت و برای چند روز یا حتی یک شبانه‌روز مبادله می‌شوند تا نرخ بهره بین‌بانکی از محدوده هدف بانک مرکزی خارج نشود.

نسبت ذخیره قانونی؛ کنترل ضریب فزاینده خلق پول

وقتی پولی را در یک حساب بانکی سپرده‌گذاری می‌کنید، بانک تمام آن را در گاوصندوق نگه نمی‌دارد و بخش عمده آن را وام می‌دهد. اما بانک مرکزی قانونی دارد که بر اساس آن، درصدی از این سپرده‌ها باید حتماً نزد بانک مرکزی یا به‌صورت نقد نگهداری شود و بانک حق وام دادن آن را ندارد. به این قانون، نسبت ذخیره قانونی (Reserve Requirement Ratio) می‌گویند.

فرض کنید این نسبت ۱۰ درصد باشد. اگر شما ۱۰۰ دلار در بانک سپرده‌گذاری کنید، بانک ۱۰ دلار را نگه داشته و ۹۰ دلار را وام می‌دهد. شخص گیرنده وام، آن ۹۰ دلار را در بانک دیگری می‌گذارد. بانک دوم ۹ دلار را نگه داشته و ۸۱ دلار وام می‌دهد. این چرخه باعث می‌شود پول در اقتصاد چند برابر شود. به این مکانیزم، ضریب فزاینده خلق پول می‌گویند که با فرمول ساده (یک تقسیم بر نرخ ذخیره) محاسبه می‌شود.

با تغییر این نسبت، بانک مرکزی مستقیماً روی ترمز یا گاز وام‌دهی سیستم بانکی فشار می‌آورد.

مثال واقعی: صفر شدن نسبت ذخیره قانونی در بحران ۲۰۲۰
از آنجا که تغییر نرخ ذخیره شوک ساختاری شدیدی به بانک‌ها وارد می‌کند، امروزه کمتر دستکاری می‌شود. در مارس ۲۰۲۰ و در پی بحران همه‌گیری کرونا، فدرال رزرو آمریکا در یک اقدام تاریخی، نسبت ذخیره قانونی را به صفر رساند.
در آن زمان، این بانک مرکزی از قبل در چارچوب ذخایر فراوان فعالیت می‌کرد و نرخ سود پرداختی به مانده ذخایر بانک‌ها نیز یکی از ابزارهای مهم برای هدایت نرخ‌های کوتاه‌مدت و نگه‌داشتن نرخ فدرال فاندز در محدوده مورد انتظار بود.

سایر ابزارهای سنتی و نامتعارف سیاست پولی

همزمان با پیچیده‌تر شدن اقتصادها، به‌ویژه در زمان‌هایی که نرخ بهره به صفر می‌رسد و اقتصاد همچنان در رکود است، ابزارهای دیگری نیز به کار گرفته می‌شوند:

• نرخ تنزیل (Discount Window): این ابزار سنتی، نقش پنجره اضطراری را دارد. بانک مرکزی نرخ کارمزدی تعیین می‌کند تا اگر بانکی نتوانست نقدینگی روزانه خود را از سایر بانک‌ها تأمین کند، مستقیماً از خود بانک مرکزی وام بگیرد.
• تسهیل مقداری (Quantitative Easing – QE): زمانی که نرخ سیاستی به پایین نزدیک می‌شود و امکان کاهش بیشتر آن محدود است، بانک مرکزی می‌تواند از ابزارهای نامتعارفی مانند تسهیل مقداری (QE) استفاده کند. در QE، بانک مرکزی حجم قابل‌توجهی از اوراق بلندمدت و در برخی کشورها سایر دارایی‌های مالی را خریداری می‌کند تا نرخ‌های بلندمدت و شرایط مالی را تحت تأثیر قرار دهد.
• انقباض مقداری (Quantitative Tightening – QT): فرآیندی است که طی آن بانک مرکزی اندازه ترازنامه خود را کاهش می‌دهد؛ برای مثال، بخشی از اوراق سررسیدشده را مجدداً سرمایه‌گذاری نمی‌کند یا در برخی شرایط دارایی می‌فروشد. QT با Tapering متفاوت است؛ Tapering به کاهش تدریجی سرعت خرید دارایی‌ها گفته می‌شود و معمولاً پیش از توقف کامل خریدهای خالص یا آغاز QT اتفاق می‌افتد.

سرایت کاربرد ابزارها به نمودار قیمت در فارکس

برای یک معامله‌گر فارکس، اهمیت این ابزارها در تاثیری است که روی عرضه یک ارز می‌گذارند.

جدول زیر نشان می‌دهد که استفاده از هر ابزار چه پیامی برای بازار ارز دارد:

تمرین تحلیلی: اثر انقباض مقداری (QT) بر دلار آمریکا
در ماه ژوئن ۲۰۲۲، فدرال رزرو آمریکا به‌طور رسمی فرآیند انقباض مقداری (QT) را آغاز کرد. آن‌ها اعلام کردند که دیگر درآمد حاصل از سررسید اوراق خزانه‌داری را مجدداً سرمایه‌گذاری نمی‌کنند و اجازه می‌دهند ماهانه ده‌ها میلیارد دلار اوراق منقضی شوند.
سؤال تمرین: با توجه به مکانیزم‌هایی که در این درس یاد گرفتیم، توضیح دهید این اقدام واقعی (شروع فرآیند QT)، چه تأثیری روی حجم دلارهای موجود در سیستم بانکی داشت و چرا این تصمیم به روند صعودی قدرتمند شاخص دلار در سال ۲۰۲۲ کمک کرد؟
پاسخ و تحلیل خود را از این رویداد در بخش کامنت‌ها بنویسید تا با هم آن را بررسی کنیم.

آنچه در این درس یاد گرفتیم

ابزارهای سیاست پولی اهرم‌های واقعی بانک مرکزی برای جهت‌دهی به جریان نقدینگی و نبض اقتصاد هستند، به طوری که اثر تصمیمات پولی نه از روی کاغذ، بلکه با خرید و فروش روزمره اوراق و تنظیم ذخایر بانکی در بازار نمایان می‌شود. برای فعالان بازار ارز، هرگونه چرخش به سمت انقباض نقدینگی و کوچک‌سازی ترازنامه هشداری صعودی برای تقویت ارزش پول ملی است و در نقطه مقابل، تزریق گسترده پول زمینه‌ساز تضعیف ارز می‌شود.

بنابراین، شناخت دقیق نحوه کارکرد این ابزارها به معامله‌گر فارکس امکان می‌دهد ریشه تغییرات نرخ بهره را درک کرده و سوار بر امواج واقعی جریان نقدینگی معامله کند.

در این درس با ابزارهای سیاست پولی بانک مرکزی آشنا شدید. در ادامه دروس از آکادمی ایران ریبیت به شما آموزش خواهیم داد که چگونه بیانیه بانک مرکزی را بخوانید و در نهایت آن را تحلیل کنید.