اوراق قرضه چیست؟ سرمایه گذاری در اوراق قرضه

علت انتشار اوراق قرضه چیست؟

دولت‌ها و شرکت‌ها برای تأمین نقدینگی مورد نیاز پروژه‌های عظیم، جبران کسری بودجه و مدیریت بدهی‌های قبلی بدون اینکه مالکیت خود را واگذار کنند، اقدام به انتشار اوراق به دلایل مختلف می‌کنند که عمده آن را در زیر مطالعه خواهید کرد.

پروژه‌های عمرانی

دولت‌ها بزرگترین صادرکنندگان اوراق بدهی در جهان هستند. وقتی دولت می‌خواهد یک سد بسازد، جاده‌کشی کند یا زیرساخت‌های انرژی را توسعه دهد و بودجه کافی از طریق مالیات ندارد اقدام به انتشار اوراق می‌کند. خرید اوراق قرضه دولتی توسط مردم و نهادهای مالی باعث می‌شود چرخ پروژه‌های عمرانی بچرخد. این روش به دولت اجازه می‌دهد کسری بودجه خود را جبران کند بدون اینکه نیاز به چاپ پول بدون پشتوانه داشته باشد که خود عامل اصلی تورم است.

حفظ مالکیت شرکت‌ها

شرکت‌های بزرگ برای خرید تجهیزات جدید یا احداث کارخانه دوم نیاز به سرمایه دارند. آن‌ها می‌توانند سهام جدید بفروشند اما این کار باعث می‌شود سهامداران فعلی ناراضی شوند چون درصد مالکیت و کنترلشان بر شرکت کم می‌شود. راه حل جایگزین اوراق قرضه چیست و چرا شرکت‌ها آن را ترجیح می‌دهند؟ با انتشار اوراق، شرکت بدهکار می‌شود اما مالکیت و مدیریت آن دست‌نخورده باقی می‌ماند. پس از پایان دوره و بازپرداخت وام، تمام سود حاصل از تجهیزات جدید کاملا متعلق به سهامداران اصلی شرکت خواهد بود.

مزیت مالیاتی برای ناشر

یکی از دلایل فنی انتشار اوراق این است که هزینه‌های بهره یا سود پرداختی بابت اوراق قرضه در صورت‌های مالی شرکت به عنوان هزینه قابل قبول مالیاتی ثبت می‌شود. این یعنی شرکت با انتشار اوراق سود مشمول مالیات خود را کاهش می‌دهد و مالیات کمتری می‌پردازد. این در حالی است که سود تقسیمی سهام شامل معافیت مالیاتی نمی‌شود. بنابراین خرید اوراق قرضه توسط مردم به نوعی به نفع ساختار مالیاتی شرکت‌ها نیز هست.

تسویه بدهی‌های قدیمی

گاهی اوقات شرکت‌ها اوراق جدید منتشر می‌کنند تا بدهی‌های قدیمی که نرخ سود بالاتری داشتند را تسویه کنند. مثلاً اگر شرکتی قبلاً اوراقی با سود ۳۰ درصد فروخته و الان نرخ سود بازار به ۲۵ درصد رسیده است، اوراق جدید با سود ۲۵ درصد منتشر می‌کند و با پول آن بدهی قبلی را صاف می‌کند. خرید اوراق قرضه جدید توسط سرمایه‌گذاران به شرکت نقدینگی می‌دهد تا هزینه‌های مالی خود را کاهش دهد.

کنترل تورم و مدیریت نقدینگی

بانک‌های مرکزی و دولت‌ها گاهی نه برای پول لازم داشتن، بلکه برای جمع‌آوری نقدینگی از سطح جامعه اوراق منتشر می‌کنند. وقتی مردم اقدام به خرید اوراق قرضه می‌کنند، پول از دست مردم خارج و بلوکه می‌شود و این موضوع به کاهش تقاضا و کنترل تورم کمک می‌کند.

بخش های اصلی یک ورق قرضه

هر برگه قرضه دارای مؤلفه‌های حیاتی شامل مبلغ اسمی، نرخ سود، سررسید، قیمت بازار، نرخ بازده تا سررسید و ضامن است که ارزش نهایی آن را تعیین می‌کنند.

مبلغ اسمی یا فیس ولیو

مبلغ اسمی همان قیمتی است که روی برگه نوشته شده و ناشر متعهد است دقیقاً همان مبلغ را در پایان دوره به دارنده اوراق پرداخت کند. وقتی می‌گوییم ارزش اسمی اوراق قرضه چیست منظورمان آن عددی است که در روز تسویه نهایی به حساب شما واریز می‌شود. معمولاً در بازار ایران این مبلغ برای اسناد خزانه صد هزار تومان است.

نرخ سود اسمی یا کوپن

این نرخ تعیین می‌کند که ناشر سالانه چند درصد سود نقدی به دارنده اوراق می‌دهد. اگر مبلغ اسمی صد هزار تومان و نرخ سود بیست درصد باشد، دارنده اوراق سالانه بیست هزار تومان دریافت می‌کند. در خرید اوراق قرضه باید دقت کنید که این نرخ روی مبلغ اسمی محاسبه می‌شود نه مبلغی که شما بابت خرید اوراق پرداخته‌اید.

تاریخ سررسید

تاریخی است که در آن عمر اوراق به پایان می‌رسد و ناشر باید اصل پول یا همان مبلغ اسمی را پس بدهد. سررسید‌ها می‌توانند کوتاه‌مدت یعنی زیر یک سال باشند یا بلندمدت. در استراتژی خرید اوراق قرضه توجه به تاریخ سررسید بسیار مهم است زیرا پول شما تا آن زمان درگیر خواهد بود. هرچه زمان سررسید طولانی‌تر باشد معمولاً ریسک و به دنبال آن سود اوراق بیشتر است.

نرخ بازده تا سررسید (YTM)

این مهم‌ترین مفهوم برای سرمایه‌گذار است. ییلد یا وای تی ام نشان‌دهنده سود واقعی شماست که ترکیبی از سود کوپن و تفاوت قیمت خرید با قیمت اسمی است. بسیاری از افراد تازه وارد نمی‌دانند مفهوم واقعی سود در خرید اوراق قرضه چیست و فقط به سود اسمی نگاه می‌کنند.

مثال واقعی برای درک بازدهی
فرض کنید یک برگه اسناد خزانه یا همان اخزا با مبلغ اسمی ۱۰۰ هزار تومان و سررسید یک سال آینده منتشر شده است. این اوراق سود دوره‌ای ندارد. امروز در بازار بورس این اوراق با قیمت ۷۵ هزار تومان معامله می‌شود. اگر شما امروز ۷۵ هزار تومان پرداخت کنید و اوراق را بخرید، در پایان سال دولت به شما ۱۰۰ هزار تومان پرداخت خواهد کرد. این یعنی شما ۲۵ هزار تومان سود خالص روی سرمایه ۷۵ هزار تومانی خود کسب کرده‌اید. اگر ۲۵ را تقسیم بر ۷۵ کنید متوجه می‌شوید که سود واقعی شما ۳۳.۳ درصد است. این همان مفهوم وای تی ام است که بسیار بالاتر از سود بانکی است و جذابیت اصلی خرید اوراق قرضه در اینجاست.

قیمت تمیز و قیمت کثیف

وقتی در بازار اقدام به خرید اوراق قرضه می‌کنید ممکن است قیمتی که می‌بینید شامل سود انباشته شده باشد یا نباشد. قیمت کثیف قیمتی است که شامل سودی است که از آخرین تاریخ پرداخت تا امروز تعلق گرفته است. اما در سیستم‌های معاملاتی آنلاین معمولاً قیمت تمیز نمایش داده می‌شود. دانستن این جزئیات فنی به شما کمک می‌کند تا دقیق‌تر محاسبه کنید.

ضامن و امین

بسیاری از اوراق شرکتی برای جلب اعتماد خریداران یک رکن ضامن دارند. ضامن معمولاً یک بانک یا مؤسسه مالی معتبر است که تعهد می‌دهد اگر ناشر ورشکست شد، اصل و سود پول سرمایه‌گذاران را بدهد. وجود ضامن ریسک خرید اوراق قرضه را به شدت کاهش می‌دهد.

انواع اوراق قرضه

اوراق قرضه بر اساس ناشر، نوع بازپرداخت و ماهیت دارایی به دسته‌های متنوعی مانند دولتی، شرکتی، قابل تبدیل، گام و سلف موازی تقسیم می‌شوند که هر کدام ویژگی خاصی دارند و توضیح خواهیم داد.

اوراق قرضه دولتی (اسناد خزانه اسلامی – اخزا)

این اوراق توسط دولت منتشر می‌شود و امن‌ترین نوع سرمایه‌گذاری در کشور محسوب می‌شود. در ایران این اوراق با نماد “اخزا” شناخته می‌شوند. دولت این اوراق را بابت بدهی به پیمانکاران می‌دهد و آن‌ها را روانه بازار بورس می‌کند. خرید اوراق قرضه دولتی ریسک نکول تقریباً صفر دارد چون دولت ضامن نهایی آن است. این اوراق معمولاً سود دوره‌ای ندارند و سود آن‌ها از طریق تخفیف در قیمت خرید (مانند مثال قبل) حاصل می‌شود.

اوراق گام (گواهی اعتبار مولد)

این یکی از جدیدترین و پرطرفدارترین انواع اوراق قرضه در بازار ایران است. اوراق گام ابزاری برای تأمین مالی زنجیره تولید هستند. مثلاً شرکت خودروساز به جای پول نقد به قطعه‌ساز اوراق گام می‌دهد و قطعه‌ساز می‌تواند این اوراق را در بورس نقد کند یا بابت خرید مواد اولیه به شرکت فولاد بدهد. خرید اوراق قرضه گام معمولاً سودهای بسیار جذابی دارد (گاهی بالاتر از اخزا) اما باید به ریسک نقدشوندگی آن توجه کرد.

اوراق سلف موازی استاندارد

این اوراق بر پایه یک کالای فیزیکی مثل نفت، سیمان، سکه یا زعفران منتشر می‌شوند. در واقع شما با خرید این اوراق، آن کالا را پیش‌خرید می‌کنید. این اوراق می‌توانند پوشش بسیار خوبی در برابر تورم کالایی باشند. اگر قیمت سیمان بالا برود، قیمت اوراق سلف سیمان هم بالا می‌رود. بنابراین یکی از هوشمندانه‌ترین روش‌های خرید اوراق قرضه برای مقابله با تورم بخش تولید، اوراق سلف است.

اوراق قرضه شرکتی

شرکت‌های خصوصی برای توسعه کارخانه و خطوط تولید این اوراق را منتشر می‌کنند. ریسک انواع اوراق قرضه شرکتی بستگی مستقیم به اعتبار آن شرکت دارد. برای جبران این ریسک، معمولاً نرخ سود بالاتری نسبت به اوراق دولتی دارند.

اوراق اجاره و مرابحه (صکوک)

این‌ها ابزارهای مالی اسلامی هستند. در اوراق اجاره، سرمایه‌گذاران مالک مشاع یک دارایی (مثلاً هواپیماهای یک ایرلاین) می‌شوند و آن را به شرکت اجاره می‌دهند. اجاره‌بهای پرداختی توسط شرکت همان سود ماهانه سرمایه‌گذار است. شناخت اینکه ساختار فقهی اوراق قرضه چیست به شما اطمینان می‌دهد که سرمایه‌گذاری شما کاملاً شرعی و قانونی است.

اوراق مشارکت

قدیمی‌ترین نوع اوراق در ایران است که معمولاً برای پروژه‌های خاص عمرانی مثل سدسازی یا پتروشیمی منتشر می‌شود. سود علی‌الحساب دارد و در پایان پروژه اگر سود قطعی بیشتر بود مابه‎‌التفاوت پرداخت می‌شود.

اوراق قابل تبدیل به سهام

این نوع خاص به سرمایه‌گذار حق می‌دهد که در سررسید به جای دریافت پول نقد، اوراق بدهی خود را به تعدادی سهام شرکت تبدیل کند. خرید اوراق قرضه قابل تبدیل زمانی جذاب است که انتظار دارید قیمت سهام آن شرکت در آینده رشد چشمگیری داشته باشد.

مفاهیم کلیدی اوراق قرضه

برای موفقیت در بازار بدهی باید بر مفاهیم تکنیکی مثل نرخ بازده تا سررسید، دیرش، تحدب و منحنی بازده تسلط داشته باشید تا بتوانید بهترین اوراق را انتخاب کنید.

نرخ بازده تا سررسید (YTM)

همانطور که در بخش‌های قبل اشاره شد، وای تی ام مهم‌ترین معیار مقایسه است. این نرخ تمام جریان‌های نقدی آینده (سودهای دوره‌ای + اصل پول) را با قیمت فعلی هم‌سنگ می‌کند. وقتی می‌خواهید تصمیم بگیرید کدام خرید اوراق قرضه به نفع شماست، نباید به نرخ سود اسمی ۲۰ درصد نگاه کنید، بلکه باید YTM را ببینید که ممکن است ۲۸ درصد باشد.

دیرش (Duration)

دیرش یک مفهوم مدیریت ریسک است که نشان می‌دهد اوراق قرضه چقدر نسبت به تغییرات نرخ بهره حساس است. به زبان ساده، دیرش میانگین وزنی زمانی است که طول می‌کشد تا اصل پول شما برگردد. اوراق با سررسید طولانی‌تر دیرش بالاتری دارند و اگر نرخ سود بانکی تغییر کند، قیمت آن‌ها نوسان شدیدتری خواهد داشت. دانستن اینکه دیرش اوراق قرضه چیست به شما کمک می‌کند در زمان‌های تلاطم اقتصادی، اوراق کم‌ریسک‌تر را انتخاب کنید.

تحدب (Convexity)

این مفهوم مکمل دیرش است و رابطه غیرخطی بین قیمت اوراق و نرخ بهره را نشان می‌دهد. تحدب نشان می‌دهد که فرمول دیرش در تغییرات بزرگ نرخ بهره دقیق نیست و نیاز به اصلاح دارد. برای سرمایه‌گذاران عادی دانستن این مورد خیلی ضروری نیست اما برای مدیران صندوق‌ها در خرید اوراق قرضه حیاتی است.

منحنی بازده (Yield Curve)

نموداری است که رابطه بین نرخ بازده و زمان سررسید را نشان می‌دهد. در حالت عادی، اوراق بلندمدت سود بیشتری نسبت به کوتاه‌مدت دارند (منحنی صعودی). اما اگر منحنی معکوس شود (سود کوتاه‌مدت بیشتر از بلندمدت شود)، معمولاً نشانه‌ای از رکود اقتصادی در پیش‌رو است. تحلیلگران با بررسی این منحنی تصمیم به خرید اوراق قرضه می‌گیرند.

ریسک اعتباری و رتبه‌بندی

موسسات رتبه‌بندی، ناشران را بر اساس توانایی بازپرداخت بدهی امتیازدهی می‌کنند. اوراق با رتبه بالا یا AAA کمترین ریسک را دارند. اوراق با رتبه پایین که به آن‌ها جانک باند می‌گویند سود بسیار بالایی دارند اما خطر ورشکستگی در آن‌ها زیاد است. متاسفانه در ایران سیستم رتبه‌بندی اعتباری هنوز به بلوغ جهانی نرسیده است اما توجه به ضامن بانکی می‌تواند جایگزین این رتبه شود.

وضعیت اوراق قرضه در ایران

بازار اوراق بدهی ایران تحت سلطه اسناد خزانه و اوراق مشارکت دولتی و شرکتی است و ابزاری قدرتمند برای رقابت با سپرده‌های بانکی محسوب می‌شود. بیایید به صورت کامل این موضوع را روشن کنیم.

مقایسه اوراق بدهی با سایر روش‌ها

برای درک بهتر جایگاه این اوراق، مقایسه آن‌ها با سپرده بانکی و صندوق‌های درآمد ثابت ضروری است. جدول زیر به شفافیت تفاوت‌ها کمک می‌کند:

همانطور که می‌بینید، خرید اوراق قرضه در بورس (ستون وسط) از نظر نرخ سود برتری قابل توجهی نسبت به بانک دارد و از نظر جریمه برداشت نیز بسیار منعطف‌تر است.

نقش اسناد خزانه (اخزا)

اخزاها پرحجم‌ترین بخش بازار بدهی ایران هستند. این اوراق سود کوپن ندارند و بازدهی آن‌ها از طریق خرید به قیمت کمتر از ۱۰۰ هزار تومان حاصل می‌شود. خرید اوراق قرضه اخزا برای کسانی که می‌خواهند بدون ریسک، سودی حدود ۳۰ درصد (بسته به شرایط بازار) کسب کنند گزینه‌ای بی‌رقیب است.

نمادهای معاملاتی رایج

برای خرید اوراق قرضه در بورس باید نمادهایی مثل “اخزا”، “گام”، “اراد” و “سخاب” را در سامانه معاملاتی جستجو کنید. هر نماد یک عدد در کنار خود دارد که نشان‌دهنده تاریخ سررسید است. مثلاً اخزا۰۱۱ یعنی اوراق اسناد خزانه که سررسید خاصی دارد.