اوراق صکوک چیست؟

انواع صکوک در بازار بورس ایران

در بازار ایران اوراق صکوک متنوعی وجود دارند که در این بخش به بررسی برخی از آن‌ها پرداخته‌ایم.

صکوک اجاره

صکوک اجاره را می‌توان یکی از مهم‌ترین اوراق صکوک در بازار سرمایه ایران دانست. این اوراق ابزاری مبتنی بر مالکیت دارایی و انتقال منافع آن است. در این ساختار صکوک، نهاد واسط دارایی مشخصی را از جانب سرمایه گذاران خریداری کرده و آن را بر اساس قرارداد اجاره به بانی واگذار می‌کند. بنابراین دارنده اوراق در واقع مالک بخشی از این دارایی محسوب می‌شود و اجاره بهای دریافتی، بازده دوره‌ای او محسوب می‌شود. این اوراق قابل معامله در بازار ثانویه هستند و در پایان دوره، نهاد واسط با فروش دارایی به بانی، اصل مبلغ را به سرمایه‌گذاران بازپرداخت می‌کند. اوراق اجاره دارای انواع مختلفی مانند اوراق اجاره تامین دارایی، رهنی و تامین نقدینگی است.

صکوک مرابحه

اوراق صکوک مرابحه، اوراق بهادار با بازدهی ثابت هستند که بر اساس قرارداد بیع مرابحه طراحی شده‌اند. در قرارداد مذکور، فروشنده قیمت تمام ‌شده کالا را به همراه مبلغ یا درصدی سود اضافه به اطلاع خریدار می‌رساند. در فرایند انتشار این اوراق، نهاد واسط با جمع‌آوری وجوه از سرمایه‌گذاران، کالای مورد نیاز بانی را به صورت نقد خریداری کرده و سپس همان کالا را به صورت نسیه و با قیمتی بالاتر (شامل سود توافقی) به بانی می‌فروشد. دارنده اوراق در حقیقت مالک بخشی از دین ایجاد شده ناشی از قرارداد مرابحه است و می‌تواند تا سررسید منتظر بماند و سود معین دریافت کند یا اوراق خود را در بازار ثانویه به فروش برساند. انواع صکوک مرابحه عبارتند از:

• اوراق مرابحه تامین مالی
• اوراق مرابحه تأمین نقدینگی
• اوراق مرابحه تشکیل سرمایه شرکت های تجاری
• اوراق مرابحه رهنی

صکوک استصناع

اوراق صکوک استصناع، ابزار مالی اسلامی مبتنی بر قرارداد سفارش ساخت هستند که در تامین مالی پروژه‌های عمرانی و توسعه‌ای کاربرد دارند. در قرارداد استصناع، برخلاف قراردادهای معمول، کالا یا پروژه هنوز وجود خارجی ندارد و سازنده متعهد می‌شود با استفاده از مواد اولیه و تجهیزات خود، آن را در زمان مقرر تحویل دهد. این اوراق قابلیت معامله در بازار ثانویه را دارند و در صورت نیاز برای تامین نقدینگی امکان فروش آن با قیمت پایین‌تر توسط پیمانکار قبل از سررسید وجود دارد. دولت، شهرداری ها، شرکت های دولتی و بخش خصوصی می‌توانند به صورت مستقیم و غیرمستقیم از اوراق صکوک استصناع استفاده کنند.

صکوک منفعت

اوراق منفعت یک ابزار مالی اسلامی برای تامین نقدینگی مجموعه‌های خدماتی هستند. سازوکار صکوک منفعت به این صورت است که موسسه ارائه‌ دهنده خدمات، منافع آتی دارایی یا خدمات خود را به نهاد واسط می‌فروشد و نهاد واسط با انتشار اوراق، این منافع را به سرمایه‌گذاران واگذار می‌کند. سرمایه‌گذار با خرید اوراق، مالک مقدار معینی از خدمات در آینده مانند اقامت هتل یا بلیط هواپیما می‌شود. با فرا رسیدن سررسید سرمایه‌گذار می‌تواند از خدمات ارائه شده استفاده کند و یا اوراق را در بازار ثانویه به فروش برساند. قیمت این اوراق در بازار ثانویه تحت تاثیر عواملی مانند اعتبار بانی، نرخ بازدهی ابزارهای مشابه و فاصله زمانی تا سررسید تعیین می‌شود. در تصویر زیر نقشه راه انتشار صکوک منفعت را مشاهده می‌کنید.

صکوک سلف

تامین مالی بنگاه‌های اقتصادی و جبران کسری بودجه از مهم‌ترین کاربردهای اوراق صکوک سلف به شمار می‌روند. صکوک سلف ابزار مالی اسلامی مبتنی بر قرارداد سلم (پیش‌خرید) به شمار می‌روند. در اوراق سلف، نهاد واسط به نمایندگی از سرمایه‌گذاران، وجه نقد را به صورت پیش‌ پرداخت در اختیار فروشنده قرار می‌دهد. در مقابل، فروشنده متعهد می‌شود مقدار معینی کالا با مشخصات تعیین ‌شده را در سررسید معین تحویل دهد. در نظر داشته باشید که کالای معامله شده در اوراق صکوک نباید سکه یا طلا باشد.

مزایای اوراق صکوک

در ادامه این بخش به برخی از برجسته‌ترین مزایای اوراق صکوک برای سرمایه گذاران اشاره کرده‌ایم:

• درآمد پایدار و قابل‌ پیش‌بینی
• تنوع‌ بخشی به سبد سرمایه‌گذاری ( تنوع پرتفوی)
• نقدشوندگی بالا
• معافیت از مالیات
• پشتوانه دارایی فیزیکی
• انطباق با اصول اخلاقی و شرعی
• نوسانات پایین قیمت

مزایای صکوک برای ناشران

مزایای اوراق صکوک تنها محدود به سرمایه‌گذاران نیست و در این بین ناشران اوراق نیز از قابلیت‌های باارزش صکوک بهره‌مند می‌شوند. یکی از مهم‌ترین مزایای صکوک برای ناشران حفظ مالکیت و کنترل دارایی است. در فرایند انتشار اوراق صکوک برخلاف فروش سهام، سهم مالکیت با ورود شرکای جدید کاهش نمی‌یابد. در این روش تامین سرمایه ناشر تنها منافع آن را واگذار کرده و پس از سررسید، دارایی به ناشر بازمی‌گردد.

همچنین صکوک با انواع مختلف خود (اجاره، مرابحه، استصناع، سلف، منفعت) به ناشر این امکان را می‌دهد که بر اساس نوع دارایی‌ها و نیاز خود، مناسب‌ترین گزینه را انتخاب کند. به علاوه با استفاده از این اوراق ناشران می‌توانند دارایی‌های غیرنقد خود مانند ساختمان، ماشین‌آلات و … را به اوراق بهادار تبدیل کنند. در این شرایط ناشران می‌توانند نقدینگی لازم را بدون نیاز به فروش دارایی به دست آورند.

ریسک های جدی صکوک

اوراق صکوک به عنوان ابزارهای مالی، باوجود مزایای فراوان، سرمایه‌گذاران را با ریسک‌های گوناگونی نیز مواجه می‌کنند. نوع و شدت ریسک برای سرمایه گذاران بر اساس نوع اوراق صکوک می‌تواند متفاوت باشد. برخی از جدی‌ترین ریسک‌های این اوراق به شرح زیر است:

ریسک اعتباری (نکول)

ریسک نکول به معنای احتمال عدم‌ ایفای تعهدات مالی توسط بانی است. در صورتی که بانی در موعد مقرر نتواند سود و یا اصل سرمایه را پرداخت کند، نکول رخ می‌دهد. این ریسک مستقیما می‌تواند سرمایه خریداران اوراق به خطر بیندازد.

ریسک بازار

این ریسک ناشی از نوسانات قیمت اوراق به دلیل تغییرات متغیرهای کلان اقتصادی مانند نرخ ارز، قیمت نفت و نرخ بهره است. در نظر داشته باشید که نرخ بهره بیشترین تاثیر را بر قیمت دارایی‌های خریداری شده دارد.

ریسک نقدشوندگی

ریسک نقدشوندگی به عدم توانایی فروش اوراق در بازار ثانویه با قیمتی مناسب در سریع‌ترین زمان ممکن اشاره دارد. باتوجه به نقدشوندگی پایین‌تر اوراق صکوک نسبت به دیگر ابزارهای مالی، فروش این اوراق در مواقع اضطراری می‌تواند چالش برانگیز باشد.

ریسک کیفیت دارایی

در صکوک استصناع، احتمال تحویل کالایی با کیفیت نامطلوب یا مغایر با نمونه‌های توافق‌ شده وجود دارد. این ریسک ممکن است مستقیما منجر به کاهش بازده سرمایه‌گذارای شود.

عوامل موثر بر قیمت صکوک

به صورت کلی می‌توان گفت قیمت صکوک تحت تاثیر مجموعه‌ای از عوامل مالی، اقتصادی و اعتباری قرار دارد. صکوک ذاتا ساختار بهره‌ای ندارد و بازده آن به عملکرد دارایی پایه یا پروژه مرتبط است. با این اوصاف هر عاملی که بر جریان‌های نقدی یا ارزش دارایی پایه اثر بگذارد، می‌تواند قیمت این اوراق را تغییر دهد. مهم‌ترین عوامل موثر بر قیمت صکوک عبارتند از:

• نرخ سود
• تورم
• اعتبار و توان مالی ناشر
• کیفیت دارایی
• میزان نقدشوندگی در بازار ثانویه

نحوه معامله صکوک در بازار سرمایه ایران

پیش‌تر در این مقاله با ارکان اصلی اوراق صکوک آشنا شده و وظیفه هر نهاد را در فرایند انتشار دریافتیم. برای معامله صکوک در بازار سرمایه ایران، بانی پس از دریافت مجوزهای مورد نیاز از سازمان بورس و اوراق بهادار فرایند تامین مالی را آغاز می‌کند. نهاد واسط، اوراق مورد نظر را به سرمایه گذاران ارائه می‌دهد. این مرحله از معامله صکوک، در واقع همان عرضه اولیه یا فرایند پذیره نویسی است. شما به عنوان سرمایه‌گذار، با خرید این اوراق در مرحله پذیره‌ نویسی، پول خود را پرداخت کرده و در ازای آن، مالک بخش کوچکی از آن دارایی پایه می‌شوید. پس از عرضه اولیه، اوراق صکوک مانند سهام عادی در بازار ثانویه (معمولا فرابورس ایران) قابل معامله است. برای معامله این اوراق در بورس و یا فرابورس نیازی به نگه داشتن اوراق تا موعد سررسید ندارید.

در ادامه پس از ثبت نام در یکی از کارگزاری‌های بورس، برای شروع معامله در بخش جستجوی نماد، نماد صکوک مورد نظر خود را وارد کرده و به بخش خرید و فروش وارد شوید. فهرست نمادهای مربوط به اوراق صکوک در سایت شرکت بورس اوراق بهادار یا فرابورس قابل مشاهده است. دقت داشته باشید که نمادهای معاملاتی اوراق صکوک در بازار سرمایه ایران با حرف «ص» شروع می‌شوند.

تفاوت اوراق صکوک و اوراق مشارکت

تفاوت اوراق صکوک و اوراق مشارکت را می‌توان در ماهیت حقوقی، نوع مالکیت و شیوه ایجاد بازده آن‌ها خلاصه کرد. صکوک بر پایه مالکیت واقعی یک دارایی منتشر شده و جریان‌های نقدی آن از محل بهره‌برداری واقعی دارایی تامین می‌شود. با این اوصاف پشتوانه صکوک یک دارایی عینی و قابل ارزش‌گذاری است. در مقابل، اوراق مشارکت ماهیتی بدهی‌ محور دارد و سرمایه‌گذار در سود پروژه شریک می‌شود، اما مالکیت مستقیمی بر دارایی پایه ندارد. به عبارتی دیگر سرمایه‌گذاران اوراق مشارکت، تنها در سود و زیان یک طرح سهیم می‌شوند.

اوراق صکوک برای چه کسانی مناسب است؟

اوراق صکوک برای سرمایه‌گذارانی مناسب است که به‌ دنبال یک ابزار کم‌ریسک، شفاف و مبتنی بر دارایی واقعی هستند. این اوراق به دلیل داشتن پشتوانه‌ دارایی مشخص و پرداخت منظم سود، برای افراد و نهادهایی که به درآمد پایدار و مطمئن نیاز دارند مناسب است. همچنین این اوراق با رعایت اصول اسلامی و رفع محدودیت‌های شرعی می‌تواند انتخاب هوشمندانه‌ای برای سرمایه‌گذاران با ترجیحات مالی اسلامی باشد.

نتیجه گیری

با بررسی ویژگی‌ها و انواع صکوک در این مقاله سعی کردیم به صورت کارآمد به سوال اوراق صکوک چیست پاسخ دهیم. باتوجه به مطالب ارائه شده، در انتها می‌توان گفت اوراق صکوک به عنوان یکی از مهم‌ترین نوآوری‌های مالی در نظام اقتصاد اسلامی، توانسته پلی بین نیازهای تامین مالی مجموعه‌های اقتصادی و الزامات شرعی ایجاد کند. خریداری این اوراق برای سرمایه گذاران حق مالکیت ایجاد کرده و امکان فعالیت واقعی در اقتصاد را نیز فراهم ساخته است.