بورس انرژی چیست؟

بورس انرژی چیست؟

بورس انرژی بازاری است که در آن افراد و شرکت‌های واجد شرایط به خرید و فروش حامل‌های انرژی مانند برق یا اوراق بهادار مرتبط با این حامل‌ها می‌پردازند. بورس انرژی نیز مانند سایر بازارهای بورس یک بازار رقابتی است که خریداران و فروشندگان در آن با انجام معاملات باعث به تعادل رسیدن قیمت‌ها می‌شوند.

بازار بورس انرژی یکی از بازارهای حیاتی است که در آن براساس شرایط بازار و شرایط کشور قیمت حامل‌های انرژی به تعادل می‌رسند، به عبارتی قیمت حامل‌ها کشف می‌شود.

احساس نیاز به بازاری برای خرید و فروش حامل‌های انرژی در حدود سال‌های 1386 در ایران احساس شد و مطالعاتی برای تاسیس این بازار نیز انجام شد و در همین سال‌ها نیز معاملات فرآورده‌های نفتی و پتروشیمی به بورس اضافه شد در ادامه نیز بورس برق از سال 1390 تاسیس شد که نقطه عطفی برای بازار بورس ایران بود. در نهایت در سال 1391 و با تاسیس رسمی شرکت بورس انرژی ایران، بازار بورس انرژی ایران بصورت رسمی شروع به کار کرد.

بورس انرژی ایران جزوی از 4 بازار بورس اصلی ایران است که سه بازار دیگر، بازار بورس تهران، بازار فرابورس ایران
و بورس کالای ایران هستند.

بنیان های بورس انرژی

بازار بورس انرژی ایران براساس 3 دستورالعمل اولیه شکل گرفته است که این 3 مورد بنیان معاملات بورس انرژی را شکل می‌دهند. این 3 دستورالعمل موارد زیر هستند:

• ثبت و تهیه صورت سفارش دارایی‌های کالایی و همچنین دارایی‌هایی که برپایه کالا هستند.
• ثبت و ارسال سفارشات معاملات دارایی‌های کالایی و همچنین دارایی‌هایی که برپایه کالا هستند.
• ثبت و سپرده‌گذاری دارایی‌های ذکر شده و تسویه سفارش معاملات

اهمیت بورس انرژی در ایران

مهم‌ترین اهمیت بورس انرژی ایران، کشف قیمت حامل‌‌ها بصورت عادلانه و شفاف است. کشور ایران به‌عنوان یکی از بزرگترین صادر کنندگان نفت و فرآورده های نفتی، وابستگی زیادی به معاملات کالا دارد. با گذر زمان احساس نیاز به بازاری برای ساماندهی و کشف قیمت حامل‌های انرژی بصورت عادلانه بیش از پیش احساس می‌شد و راه حل این مورد تاسیس بورس انرژی بود.

بورس انرژی درکنار این مورد کارکردها و اهمیت‌های کلیدی دیگری نیز دارد. بورس انرژی مسئولیت فراهم کردن شرایط دسترسی منصفانه اعضای این بورس برای انجام معاملات است همچنین مسئولیت انجام تمام هماهنگی‌های لازم با ارگان‌ها و سازمان‌های مرتبط را دارد تا معاملات انجام شده در زمان خود تسویه شوند.

بخش های مختلف بورس انرژی

بصورت کلی بازار بورس انرژی ایران را می‌توان به چهار بخش کلی تقسیم کرد هرکدام از این بخش‌ها که خود یک بازار هستند دارای زیرمجموعه‌هایی نیز هستند. بصورت کلی 4 بازار، بازار فیزیکی، بازار مشتقه، بازار فرعی، بازار سایر اوراق بهادار قابل معامله تشکیل بورس انرژی ایران را می‌دهند.

بازار فیزیکی

بازار فیزیکی بورس انرژی ایران شامل سه تابلوی برق، نفت و گاز و دیگر حامل‌های انرژی است. بصورت کلی در این بازار کالاهای پذیرفته شده براساس قوانین بورس انرژی معامله می‌شوند. این بازار شناخته شده‌ترین بازار بورس انرژی برای افراد غیرحرفه‌ای است چراکه بسیار شبیه به سایر بورس‌ها و بورس کالا البته با بعضی شرایط خاص بخاطر ماهیت حامل‌های انرژی است.

فرآیند پذیرفته شده در بازار فیزیکی بورس انرژی ایران شامل چند مرحله کلی مثل ارسال درخواست و مدارک و … است که پس از بررسی مدارک ارائه شده کالا در یکی از دو گروه، کالای اصلی یا کالای مشابه قرار می‌گیرد که در ادامه مذحل کلی این روند را مشاهده می‌کنید.

بازار مشتقه

بازار مشتقه همانطور که از اسمش پیداست برای خرید و فروش کالا فیزیکی نیست بلکه در آن گواهی‌ها و اوراق بهادار مبتنی بر کالای موردنظر معامله می‌شود. احتمالا همگی اسم قراردهای آتی را شنیده باشید. قراردادهای آتی یکی از انواع قراردادهای خاصی است که در این بازار معامله می‌شود. مهم‌ترین نوع این قراردادها عبارتند از:

• قرارداد سلف : قرارداد سلف نوعی توافق بین طرفین خریدار و فروشنده است که در آن  یک دارایی پایه ارزش ابزار مشتقه را تعیین می‌کند، در زمان انجام معامله یک پیش پرداخت از طریق فروش بخشی از دارایی پایه به فروشنده پرداخت می‌کند و در موعد مقرر نیز دارایی پایه نیز تحویل داده می‌شود.
• قراردادهای اختیار معامله : این نوع قرارداد اختیاری به طرفین می‌دهند به این صورت که فروشنده متعهد می‌شود بخشی از دارایی پایه را در صورت درخواست خریدار با قیمت مشخص شده معامله کند.
• قراردادهای آتی: در آن طرفین متعهد می‌شوند کالایی در زمان مشخص شده و با قیمت مشخص به خریدار تحویل داده‌شود. برای تضمین انجام قرارداد وجهی به‌عنوان وجه تضمین در نزد اتاق پایاپای قرار داده می‌شود.

روند کلی پذیرفته شدن در بازار مشتقه را نیز بصورت کلی در ادامه مشاهده می‌کنید.

بازار فرعی و بازار سایر اوراق بهادار قابل معامله

بازار فرعی بازاری برای معامله کالاهای تم محموله‌ای است که باید برای هر نوبت عرضه این کالا درخواست ارسال شده و موافقت کمیته عرضه گرفته شود.

همچنین سایر اوراق بهادار مانند گواهی صندوق‌های قابل معامله و اوراق گواهی ظرفیت در بازار سایر اوراق معامله می‌شوند.

منظور از قرارداد در بورس انرژی چیست؟

در بورس انرژی ما فقط یک نوع معامله خرید و فروش ساده نداریم. در این بازار انواع مختلفی از قراردادها معاملاتی وجود دارد که هرکدام بسته به نوع و ماهیت قرارداد با یکدیگر متفاوت هستند. باید توجه کنید که در بازار مشتقه و قراردادهای آن، هیچ تحویل فیزیکی کالایی صورت نمی‌گیرد.

بورس انرژی قراردادهایی نیز برای بازار فیزیکی خود دارد که در آن تحویل کالا انجام می‌شود و بخشی است که بیشتر برای مصرف کنندگانی که نیاز به تایمن حامل‌های انرژی دارند، مناسب است. در ادامه نگاهی نیز به این قراردادها می‌اندازیم.

• قرارداد نقدی: هزینه کالا پرداخت شده و کالا تحویل داده می‌شود. این نوع قرارداد بیشتر در قراردادهای نفت و گاز متداول است.
• قرارداد های غیرنقدی (نسیه) : تحویل کالا و پرداخت هزینه آن در زمان مشخص شده در آینده انجام می‌شود و معمولا در کالاهایی که قرار است در آینده تولید شوند مانند برق استفاده می‌شود.
• قراردادهای سلف: شاید بگویید در بازار مشتقه نیز قرارداد سلف داریم اما قرارداد سلف بازار فیزیکی متفاوت است. در این نوع قرارداد تحویا کالا در زمان مشخص در آینده با قیمتی که در زمان بستن قرارداد مشخص می‌شود، انجام می‌شود.

مزایای بورس انرژی

بورس انرژی مزایای بسیار زیادی را برای شرکت‌های پذیرفته شده و صنعت انرژی به همراه دارد. که هر کدام از این مزایا برا اهمیت استفاده و وجود بورس انرژی اضافه می کند.

• شفافیت کامل : معاملات در بورس انرژی همچنین قیمت‌ها، قوانین و شرایط در دسترس همه شرکت‌ها قرار دارد و همین باعث یک رقابت سالم در بازار می‌شود.
• معافیت مالیاتی : براساس قوانین بخشی از مالیات بر درآمد ناشی از فورش کالاها در بورس انرژی معاف از مالیات هستند.
• تامین مالی : امکان تامین مالی و کاهش ریسک‌ها از طریق ابزارهای موجود در بازار فراهم است.
• هزینه معاملاتی کمتر : با انجام معاملات آنلاین و همچنین مشاهده و مقایسه قیمت‌ها مختلف هزینه‌های معاملاتی طرفین به شدت کاهش می‌یابد.
• امکان پوشش دهی ریسک : با استفاده از انواع قراردادهای موجود امکان مدیریت و کاهش ریسک بوسیله بورس انرژی وجود دارد.
• قراردادهای استاندارد : تمام قراردادهای بورس انرژی با نظارت سازمان بورس بسته می‌شوند و احتمال تخلف در این قراردادها بسیار پایین است.

معایب بورس انرژی چیست؟

شاید بورس انرژی از معدود پدیده‌هایی است که در کنار مزایای زیادش شاید معایب آنچنانی ندارد. واقعیت این است که بورس انرژی یک بازار بسیار کاربردی است و نمی‌توان یک عیب بخصوص برای آن نام برد. اما شاید بتوان اینطور گفت که جای پیشرفت در بعضی بخش‌ها مانند تسریع عملیات‌های پذیرفته شدن در بورس انرژی، زیر ساخت‌های معاملاتی و … وجود دارد.

انرژی های قابل معامله در بورس

اصلی‌ترین انرژی‌های قابل معامله در بورس انرژی، برق، نفت و گاز هستند اما در کنار این موارد حامل‌های انرژی دیگری نیز در این بازار معامله می‌شوند. همچنین انواع محصولات بنزین، گازوئیل، ذغال سنگ و … در بورس انرژی ایران پذیرفته می‌شوند.

بورس انرژی برق چیست؟

شرکت‌ها و گروه‌های صنعتی بزرگ و کوچک امکان خرید برق مصرفی خود از بورس انرژی را دارند. حتی براساس تازه‌ترین اخبار کارخانجات بزرگ ملزم به خرید بخشی از برق مصرفی خود از بورس انرژی هستند.

بازار برق بورس انرژی ایران بصورت یک بازار (یک روز قبل) است که در آن پیشنهادات قیمتی و معاملات یک روز قبل از مصرف ارائه و انجام می‌شود.

بورس انرژی برق ایران شامل دو بازار مشتقه و فیزیکی است که هرکدام مناسب طیف خاصی از مصرف کنندگان است. بازار دارای دو زیر مجموعه است که شامل بازار عمده‌فروشی و بازار خرده‌فروشی است.بازار عمده بیشتر برای شرکت‌های توزیع برق مناسب است درحالیکه بازار خرده‌فروشان برای خریدهای بزرگ کارخانجات با مصرف کلان و همچنین عمده‌فروشان برق مناسب است.

نحوه معامله در بورس انرژی

اولین مرحله برای معامله در بورس انرژی ورود به این بازار است. اشخاص حقوقی براساس ظوابط و شرایط تعیین شده توسط سازمان بورس می‌توانند با طی فرآیندهای تعیین شده وارد این بازار شوند و در آن معامله کنند.

پس از طی کردن این مرحله نوبت به انتخاب بازار است. شما باید از بین بازارهای زیر یکی را انتخاب بکنید.

سپس شما می‌توانید نوع قرارداد و همچنین قیمت و دیگر مشخصات مربوطه را مشاهده کرده و انتخاب بکنید. پس از انتخاب تمام موارد باید توافق بین خریدار و فروشنده بر روی قیمت و دیگر موارد قرارداد حاصل شود. توجه کنید که در این بازار یک قیمت قطعی از طرف فروشنده داده نمی‌شود بلکه یک بازه قیمتی تعیین می‌شود.

پس از رسیدن به یک توافق میان خریدار و فروشنده معامله ثبت می‌شود و سپس باید براساس نوع قرارداد و موارد ذکر شده تسویه انجام شود. در ادامه یک نمونه از پیشنهادات فروش برق در بورس انرژی را مشاهده می‌کنید.

بورس انرژی دارای سازکارهای خاصی برای ورود اشخاص حقوقی مختلف دارد و دارای قوانین خاصی نیز است براساس اینفوگرافی‌های منتشر شده در سایت بورس انرژی در ادامه یک نمایه کلی از نحوه ورود خریداران به بازار برق را مشاهده می‌کنید.

نحوه ثبت نام در بورس انرژی

ثبت‌نام در بورس انرژی برای اشخاص حقوقی در قالب ظوابط تعیین شده توسط سازمان بورس فراهم است همچنین اشخاص حقیقی نیز می‌توانند در بورس انرژی ثبت نام و فعالیت بکنند اما با محدودیت‌های خاصی مواجه خواهند شد که توسط سازمان بورس تعیین شده‌است.

چه به‌عنوان شخص حقیقی و چه به‌عنوان شخص حقوقی اولین کار برای ثبت‌نام در بورس انرژی ثبت‌نام در بورس اوراق بهادار و دریافت کد بورسی است. سپس باید با توجه به بازاری که می‌خواهید در آن فعالیت بکنید مدارک خاصی را آماده بکنید.

برای بازار فیزیکی باید پروانه بهره‌برداری مناسب داشته باشید و همچننی مدارک زیر نیز مورد نیاز است :

• اساسنامه شرکت
• شناسه ملی شرکت
• برگه احراز هویت مناسب
• مجوزهای فعالیت

برای فعالیت و خرید برق از بازار برق باید ابتدا به شرکت برق مراجعه و یک معرفی‌نامه دریافت کنید سپس باید مدارک مورد نیاز را حاضر کنید تا فرآیند ثبت‌نام خود را تکمیل کنید.

بورس انرژی برای چه کسانی مناسب است؟

بورس انرژی برخلاف بازار اوراق بهادار که تمام افراد می‌توانند در آن فعالیت کنند، برای طیف خاصی از افراد و شرکت‌ها مناسب است. بورس انرژی برای افراد حقوقی با پروانه بهره‌برداری مرتبط، اشخاص حقوقی دارای تولیدی و بازرگانی انرژی و مصرف کنندگان بزرگی که مصرف بالای 5 مگاوات دارند مناسب است.

همچنین فعالیت در بورس انرژی نیازمند تخصص بالایی در امر قراردادها، شرایط حقوقی قراردادها و همچنین شناخت کامل حامل‌های انرژی و شرایط خاص هرکدام است. افراد فعال باید متخصص در حوزه خرید و نگهداری و مصرف حامل‌های انرژی باشند.

بصورت کلی افراد با سرمایه خرد یا کارخانجات کوچک با مصرف‌های پایین مناسب فعالیت در بازار بورس انرژی نیستند. یکی از مهم‌ترین کاربردهای بورس انرژی، ایجاد بازاری است تا صنایع بزرگ و همچنین صاحبان نیروگاه‌های کوچک مقیاس بتوانند با یکدیگر تعامل و معامله کنند.

شرکت‌ها و کارخانجات می‌توانند از مزایای خرید برق مصرفی خود از بورس انرژی بهره‌مند شوند همچنین کارخانجاتی با مصرف حامل‌های انرژی دیگری که در بورس انرژی ارائه می‌شوند، می‌توانند مصرف خود را از بورس انرژی با قیمت‌های شفاف و رقابتی تامین کنند.

بورس انرژی همچنین برای فروشندگان خرد حامل‌های انرژی مانند نیروگاه‌های برق خورشیدی نیز بسیار مناسب است.

نکات مهم در مورد بورس انرژی

معمولا افراد و فعالان بورس انرژی دارای تجربه و مهارت کافی هستند و به خوبی با این بازار و قراردادهای آن و موارد پیرامونش آشنا هستند اما برای افرادی که به تازگی قصد ورود به این بازار را دارند مهم‎‌ترین نکته‌ای که باید رعایت کنند، دیدن آموزش‌های لازم نسبت به این بازار و کسب مهارت است. اما مهم‌ترین نکات فعالیت در بازار بورس انرژی بصورت  مختصر عبارتند از :

• قیمت در بورس انرژی می‌تواند با توجه به شرایط کشور نوسانات شدیدی بکند.
• فعالیت در بورس انرژی نیازمند تخصص بالایی در حوزه حامل‌های انرژی و مسائل حقوقی است.
• برخی حامل‌های انرژی مانند برق دارای شرایط خاصی برای معامله هستند که باید توجه کافی به این موضوع شود.
• استفاده از کارگزاری‌های معتبر و شناخته شده یکی از الزامات فعالیت در بازار بورس انرژی است.
• بخضی از درآمدهای حاصل از بورس انرژی معاف از مالیات است و شرکت‌ها باید به قوانین مربوط به این مسئله توجه کافی داشته باشند.
• روش‌های تسویه قراردادها و زمان سررسید آن‌ها از مسائلی است که فعالان بازار باید اطلاع کافی از آن داشته باشند.

جمع بندی

بورس انرژی ایران که یک دهه از تاسیس آن می‌گذرد برای ساماندهی و شفافیت بازار معاملات حامل‌های انرژی تاسیس شد و امروزه به یکی از حیاتی‌ترین بازارهای بورسی ایران تبدیل شده‌است. بورس انرژی با شفافیت و رقابت برروی قیمت باعث کشف قیمت حامل‌های انرژی بصورت عادلانه می‌شود. فعالیت در بورس انرژی مناسب اشخاص حقوقی دارای پروانه بهره‌برداری مرتبط و صنایع و کارخانجات بزرگ است تا بتوانند حامل‌های انرژی مورد نیاز خود مانند برق را، بدون واسطه خریداری کنند. فعالیت در این بازار نیازمند تخصص و مهارت زیادی است و مناسب اشخاص حقیقی بدون تجربه یا با سرمایه خرد نیست.