فرابورس چیست؟ همه چیز درباره بازار فرابورس ایران

ساختار فرابورس چگونه است؟

ساختار فرابورس ایران به گونه‌ای طراحی شده که سطوح متنوعی از شرکت‌ها و ابزارهای مالی را با شرایط پذیرش متفاوت پوشش دهد و شامل بازارهای اصلی زیر است:

بازار اول در بازار فرابورس

بازار اول فرابورس، معتبرترین و کم‌ریسک‌ترین بخش معاملاتی خرید سهام فرابورس است که اختصاصا برای شرکت‌های سهامی عام بزرگ‌تر با شفافیت مالی بالا، سودآوری پایدار و سابقه فعالیت حداقل دو ساله طراحی شده است. شرکت‌های پذیرفته‌شده در این بازار باید شرایط سخت‌گیرانه‌ای مانند حداقل سرمایه ثبت‌شده بالا، حداقل ۱۰ درصد سهام شناور آزاد، حداقل ۲۰۰ سهامدار، عدم زیان انباشته، گزارش حسابرسی مقبول و چشم‌انداز سودآوری روشن را احراز کنند؛ این ویژگی‌ها باعث نقدشوندگی بالاتر، ریسک کمتر و جذابیت بیشتر برای سرمایه‌گذاران محتاط می‌شود و اغلب شرکت‌های قوی که نزدیک به شرایط بورس هستند، در این بازار معامله می‌شوند.

بازار دوم فرابورس

بازار دوم فرابورس، بخشی کلیدی برای معامله سهام شرکت‌های سهامی عام است که شرایط پذیرش آسان‌تر و منعطف‌تری نسبت به بازار اول دارد و به طور ویژه برای شرکت‌های متوسط، کوچک، زیان‌ده یا در حال افزایش سرمایه طراحی شده است. شرکت‌های متقاضی پذیرش در این بازار باید حداقل یک سال از تاسیس‌شان گذشته باشد، حداقل ۵ درصد سهام شناور آزاد داشته باشند، سرمایه ثبت‌شده حداقل یک میلیارد ریال باشد و سیستم حسابداری مناسب برای افشای اطلاعات برخوردار باشند؛ این ویژگی‌ها امکان ورود سریع‌تر شرکت‌های نوپا یا در حال رشد را فراهم می‌کند، نقدشوندگی مناسبی ارائه می‌دهد و اغلب به عنوان پل انتقالی به بازارهای بالاتر عمل می‌کند.

بازار پایه در فرابورس

بازار پایه فرابورس، پایین‌ترین سطح معاملاتی در ساختار این بازار است که برای شرکت‌هایی طراحی شده که شرایط پذیرش در بازارهای اول و دوم را ندارند، مانند شرکت‌های لغو پذیرش‌شده از بورس یا فرابورس، شرکت‌های الزامی به درج طبق قانون، یا آن‌هایی که مستقیما بدون فرآیند پذیرش کامل وارد شده‌اند. این بازار به سه تابلوی زرد با دامنه نوسان ±۳% و شفافیت بالاتر، نارنجی دامنه ±۲% و ریسک متوسط و قرمز دامنه ±۱% و بیشترین ریسک به دلیل عدم افشای به‌موقع اطلاعات، ورشکستگی یا ارائه نکردن صورت‌های مالی برای چند سال تقسیم می‌شود؛ این طبقه‌بندی بر اساس میزان تعهدات اطلاع‌رسانی و وضعیت مالی شرکت‌ها انجام می‌گیرد و ریسک سرمایه‌گذاری در آن بالاتر از سایر بخش‌های فرابورس است، اما امکان معامله سهام شرکت‌های کوچک یا مشکل‌دار را فراهم می‌کند.

بازار SME در فرابورس

بازار SME در فرابورس، که اکنون به طور رسمی به بازار نوآفرین تغییر نام یافته و از پاییز ۱۴۰۲ راه‌اندازی شده، ویژه حمایت از شرکت‌های کوچک و متوسط، نوآور، استارت‌آپ‌ها، کسب‌وکارهای اقتصاد دیجیتال و شرکت‌های پروژه است تا با شرایط پذیرش بسیار ساده‌تر و سریع‌تر، امکان تامین مالی از بازار سرمایه را داشته باشند. این بازار به دو تابلوی رشد برای شرکت‌هایی با چشم‌انداز درآمدی روشن و نیاز به توسعه و دانش‌بنیان اختصاصی شرکت‌های دارای تاییدیه دانش‌بنیان تقسیم می‌شود؛ محدودیت‌های معاملاتی آن مشابه بازارهای اول و دوم است، اما در تابلوی رشد اغلب تنها سرمایه‌گذاران حرفه‌ای و نهادی مجاز به خرید هستند تا از سرمایه‌گذاران خرد در برابر ریسک بالاتر حفاظت شود و تمرکز بر جذب سرمایه جسورانه باشد.

بازار سوم در فرابورس

بازار سوم فرابورس، که با نام بازار عرضه نیز شناخته می‌شود، بخشی ویژه برای انجام معاملات عمده و اولیه اوراق بهادار است که شرایط یا امکان پذیرش رسمی در سایر بازارهای فرابورس یا بورس را ندارند و نیازی به فرآیند پذیرش کامل ندارند. این بازار صرفا بر عرضه اولیه تمرکز دارد و شامل معاملات دست‌دوم نمی‌شود؛ انواع عرضه در آن شامل عرضه یکجا، عرضه خرد و پذیره‌نویسی است که در بستری امن، شفاف و با مزایایی مانند معافیت‌های مالیاتی و کشف قیمت عادلانه از طریق رقابت انجام می‌گیرد و اغلب به عنوان پلی موقت برای ورود شرکت‌ها به بازارهای بالاتر عمل می‌کند.

بازار ابزارهای نوین مالی در فرابورس

بازار ابزارهای نوین مالی فرابورس، یکی از بخش‌های کلیدی این بازار است که به طور اختصاصی برای پذیرش و معامله انواع ابزارهای مالی غیرسهامی به جز سهام و حق تقدم طراحی شده و تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار فعالیت می‌کند. این بازار امکان تنوع‌بخشی به محصولات مالی اسلامی را فراهم آورده و شامل ابزارهایی مانند اسناد خزانه اسلامی، اوراق رهنی، صکوک، اوراق مشارکت، گواهی سپرده، صندوق‌های سرمایه‌گذاری قابل معامله، صندوق‌های زمین و ساختمان، اوراق مرابحه و حق تقدم تسهیلات مسکن می‌شود؛ معاملات در این بازار عمدتا با هدف تامین مالی دولت، شرکت‌ها و پروژه‌ها انجام گرفته، ریسک پایین‌تری نسبت به سهام دارد و اغلب برای سرمایه‌گذاران با رویکرد درآمد ثابت جذاب است، ضمن اینکه نقش مهمی در توسعه ابزارهای نوین تامین مالی در اقتصاد ایران ایفا می‌کند.

بورس و فرابورس چه فرقی دارند؟

بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران هر دو بازارهای رسمی تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار هستند و معاملات در آن‌ها با یک کد بورسی واحد انجام می‌شود، اما تفاوت اصلی آن‌ها در شرایط پذیرش شرکت‌ها است؛ بورس قوانین سخت‌گیرانه‌تری برای ورود شرکت‌های بزرگ، سودآور و شفاف دارد، در حالی که فرابورس با شرایط آسان‌تر، امکان ورود سریع‌تر شرکت‌های کوچک، متوسط، نوپا یا حتی زیان‌ده را فراهم می‌کند تا دامنه بازار سرمایه گسترده‌تر شود و تنوع ابزارهای مالی افزایش یابد.

کارکرد فرابورس در بازار سرمایه

فرابورس ایران به عنوان یکی از ارکان کلیدی بازار سرمایه، نقش محوری در تجهیز و هدایت پس‌اندازهای خرد جامعه به سمت فعالیت‌های مولد اقتصادی ایفا می‌کند و با ایجاد بازاری کارآمد، شفاف و منصفانه، جریان نقدینگی را به بخش‌های تولیدی، صنعتی و نوآورانه هدایت کرده و وابستگی بنگاه‌ها به تسهیلات بانکی را کاهش می‌دهد. این بازار با معرفی ابزارهای نوین تامین مالی مانند اسناد خزانه اسلامی، اوراق صکوک، صندوق‌های سرمایه‌گذاری قابل معامله و اوراق مرابحه، تنوع‌بخشی به محصولات مالی را تقویت کرده، کشف قیمت عادلانه اوراق را تسهیل می‌نماید، مشارکت عمومی را افزایش داده و در نهایت به تخصیص بهینه منابع، رونق تولید و توسعه پایدار اقتصاد ملی کمک شایانی می‌کند.

چه شرکت هایی در فرابورس امکان فعالیت دارند

در بازار فرابورس ایران، طیف گسترده‌ای از شرکت‌های سهامی عام امکان فعالیت و معامله سهام دارند که عمدتا شامل بنگاه‌های کوچک، متوسط، نوپا، دانش‌بنیان، استارت‌آپ‌ها، شرکت‌های پروژه‌محور، تعاونی‌های سهامی عام و حتی شرکت‌های زیانده یا در مرحله پیش از بهره‌برداری با شرایط خاص می‌شود؛ این تنوع به دلیل قوانین پذیرش منعطف‌تر نسبت به بورس، امکان ورود سریع‌تر و تامین مالی متنوع را برای صنایع مختلف مانند فناوری اطلاعات، خدمات مهندسی، شیمیایی، معدنی، غذایی، دارویی و کشتیرانی فراهم می‌آورد و شرکت‌هایی که شفافیت یا سودآوری کافی برای بورس ندارند، اغلب در بخش‌های پایین‌تر مانند بازار پایه یا نوآفرین فعال می‌شوند.

قوانین پذیرش شرکت ها در فرابورس

قوانین پذیرش شرکت‌ها در فرابورس ایران بر اساس دستورالعمل اجرایی سازمان بورس و اوراق بهادار، با توجه به بازار مورد نظر متفاوت است و هدف آن تسهیل ورود شرکت‌های متنوع به بازار سرمایه با سطوح مختلف شفافیت و ریسک است؛ فرآیند پذیرش شامل تهیه امیدنامه، ارائه مدارک از طریق مشاور پذیرش و بررسی توسط هیئت پذیرش فرابورس می‌شود، در حالی که بازار پایه عمدتا بر پایه درج الزامی یا لغو پذیرش از بازارهای بالاتر عمل می‌کند.