فرابورس چیست؟ همه چیز درباره بازار فرابورس ایران

فرابورس چیست؟

بازارهای فرابورس ایران «OTC یا بازار خارج از بازار بورس» یکی از ارکان اصلی بازار سرمایه کشور که در سال ۱۳۸۷ تاسیس شد و تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار فعالیت می‌کند. این بازار با شرایط پذیرش آسان‌تر نسبت به بورس اوراق بهادار تهران، فرصت ورود به بازار سرمایه را برای شرکت‌های کوچک، متوسط، نوپا و حتی زیان‌ده فراهم می‌آورد تا بتوانند از طریق عرضه سهام، اوراق بدهی و ابزارهای نوین مالی، تامین مالی کنند. فرابورس شامل بازارهای متنوعی مانند بازار اول، دوم، پایه و SME است که هر کدام سطوح مختلفی از ریسک، شفافیت و نقدشوندگی را ارائه می‌دهند و به گسترش دامنه سرمایه‌گذاری عمومی و حمایت از اقتصاد کمک شایانی می‌کنند.

بیشتر بخوانید: بازار بورس چیست؟

علت ایجاد بازار فرابورس

بازار فرابورس ایران در سال ۱۳۸۷ تاسیس و از سال ۱۳۸۸ فعالیت خود را آغاز کرد تا خلا موجود در بازار سرمایه را پر کند و شرکت‌هایی که به دلیل شرایط سخت‌گیرانه بورس اوراق بهادار تهران نمی‌توانستند وارد شوند، به منابع مالی عمومی دسترسی پیدا کنند. دلایل اصلی ایجاد آن شامل گسترش دامنه بازار سرمایه و شمول شرکت‌های کوچک و متوسط، تسهیل تامین مالی سریع و کم‌دردسر برای بنگاه‌های نوپا بدون نیاز به وام بانکی، وابستگی کلی اقتصاد به تسهیلات بانکی را کاهش داد و نقدینگی را به سمت سرمایه‌گذاری مولد هدایت نمود، ابزارهای مالی نوین مانند اسناد خزانه اسلامی، اوراق صکوک و صندوق‌های قابل معامله را معرفی کرد، از استارت‌آپ‌ها و صنایع دانش‌بنیان حمایت هدفمند به عمل آورد، در نهایت افزایش شفافیت، نقدشوندگی و مشارکت مردمی در اقتصاد بود. این رویکرد باعث شد فرابورس به عنوان پلی موثر بین سرمایه‌گذاران خرد و کسب‌وکارهای نیازمند رشد عمل کند.

ساختار فرابورس چگونه است؟

ساختار فرابورس ایران به گونه‌ای طراحی شده که سطوح متنوعی از شرکت‌ها و ابزارهای مالی را با شرایط پذیرش متفاوت پوشش دهد و شامل بازارهای اصلی زیر است:

بازار اول در بازار فرابورس

بازار اول فرابورس، معتبرترین و کم‌ریسک‌ترین بخش معاملاتی خرید سهام فرابورس است که اختصاصا برای شرکت‌های سهامی عام بزرگ‌تر با شفافیت مالی بالا، سودآوری پایدار و سابقه فعالیت حداقل دو ساله طراحی شده است. شرکت‌های پذیرفته‌شده در این بازار باید شرایط سخت‌گیرانه‌ای مانند حداقل سرمایه ثبت‌شده بالا، حداقل ۱۰ درصد سهام شناور آزاد، حداقل ۲۰۰ سهامدار، عدم زیان انباشته، گزارش حسابرسی مقبول و چشم‌انداز سودآوری روشن را احراز کنند؛ این ویژگی‌ها باعث نقدشوندگی بالاتر، ریسک کمتر و جذابیت بیشتر برای سرمایه‌گذاران محتاط می‌شود و اغلب شرکت‌های قوی که نزدیک به شرایط بورس هستند، در این بازار معامله می‌شوند.

بازار دوم فرابورس

بازار دوم فرابورس، بخشی کلیدی برای معامله سهام شرکت‌های سهامی عام است که شرایط پذیرش آسان‌تر و منعطف‌تری نسبت به بازار اول دارد و به طور ویژه برای شرکت‌های متوسط، کوچک، زیان‌ده یا در حال افزایش سرمایه طراحی شده است. شرکت‌های متقاضی پذیرش در این بازار باید حداقل یک سال از تاسیس‌شان گذشته باشد، حداقل ۵ درصد سهام شناور آزاد داشته باشند، سرمایه ثبت‌شده حداقل یک میلیارد ریال باشد و سیستم حسابداری مناسب برای افشای اطلاعات برخوردار باشند؛ این ویژگی‌ها امکان ورود سریع‌تر شرکت‌های نوپا یا در حال رشد را فراهم می‌کند، نقدشوندگی مناسبی ارائه می‌دهد و اغلب به عنوان پل انتقالی به بازارهای بالاتر عمل می‌کند.

بازار پایه در فرابورس

بازار پایه فرابورس، پایین‌ترین سطح معاملاتی در ساختار این بازار است که برای شرکت‌هایی طراحی شده که شرایط پذیرش در بازارهای اول و دوم را ندارند، مانند شرکت‌های لغو پذیرش‌شده از بورس یا فرابورس، شرکت‌های الزامی به درج طبق قانون، یا آن‌هایی که مستقیما بدون فرآیند پذیرش کامل وارد شده‌اند. این بازار به سه تابلوی زرد با دامنه نوسان ±۳% و شفافیت بالاتر، نارنجی دامنه ±۲% و ریسک متوسط و قرمز دامنه ±۱% و بیشترین ریسک به دلیل عدم افشای به‌موقع اطلاعات، ورشکستگی یا ارائه نکردن صورت‌های مالی برای چند سال تقسیم می‌شود؛ این طبقه‌بندی بر اساس میزان تعهدات اطلاع‌رسانی و وضعیت مالی شرکت‌ها انجام می‌گیرد و ریسک سرمایه‌گذاری در آن بالاتر از سایر بخش‌های فرابورس است، اما امکان معامله سهام شرکت‌های کوچک یا مشکل‌دار را فراهم می‌کند.

بازار SME در فرابورس

بازار SME در فرابورس، که اکنون به طور رسمی به بازار نوآفرین تغییر نام یافته و از پاییز ۱۴۰۲ راه‌اندازی شده، ویژه حمایت از شرکت‌های کوچک و متوسط، نوآور، استارت‌آپ‌ها، کسب‌وکارهای اقتصاد دیجیتال و شرکت‌های پروژه است تا با شرایط پذیرش بسیار ساده‌تر و سریع‌تر، امکان تامین مالی از بازار سرمایه را داشته باشند. این بازار به دو تابلوی رشد برای شرکت‌هایی با چشم‌انداز درآمدی روشن و نیاز به توسعه و دانش‌بنیان اختصاصی شرکت‌های دارای تاییدیه دانش‌بنیان تقسیم می‌شود؛ محدودیت‌های معاملاتی آن مشابه بازارهای اول و دوم است، اما در تابلوی رشد اغلب تنها سرمایه‌گذاران حرفه‌ای و نهادی مجاز به خرید هستند تا از سرمایه‌گذاران خرد در برابر ریسک بالاتر حفاظت شود و تمرکز بر جذب سرمایه جسورانه باشد.

بازار سوم در فرابورس

بازار سوم فرابورس، که با نام بازار عرضه نیز شناخته می‌شود، بخشی ویژه برای انجام معاملات عمده و اولیه اوراق بهادار است که شرایط یا امکان پذیرش رسمی در سایر بازارهای فرابورس یا بورس را ندارند و نیازی به فرآیند پذیرش کامل ندارند. این بازار صرفا بر عرضه اولیه تمرکز دارد و شامل معاملات دست‌دوم نمی‌شود؛ انواع عرضه در آن شامل عرضه یکجا، عرضه خرد و پذیره‌نویسی است که در بستری امن، شفاف و با مزایایی مانند معافیت‌های مالیاتی و کشف قیمت عادلانه از طریق رقابت انجام می‌گیرد و اغلب به عنوان پلی موقت برای ورود شرکت‌ها به بازارهای بالاتر عمل می‌کند.

بازار ابزارهای نوین مالی در فرابورس

بازار ابزارهای نوین مالی فرابورس، یکی از بخش‌های کلیدی این بازار است که به طور اختصاصی برای پذیرش و معامله انواع ابزارهای مالی غیرسهامی به جز سهام و حق تقدم طراحی شده و تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار فعالیت می‌کند. این بازار امکان تنوع‌بخشی به محصولات مالی اسلامی را فراهم آورده و شامل ابزارهایی مانند اسناد خزانه اسلامی، اوراق رهنی، صکوک، اوراق مشارکت، گواهی سپرده، صندوق‌های سرمایه‌گذاری قابل معامله، صندوق‌های زمین و ساختمان، اوراق مرابحه و حق تقدم تسهیلات مسکن می‌شود؛ معاملات در این بازار عمدتا با هدف تامین مالی دولت، شرکت‌ها و پروژه‌ها انجام گرفته، ریسک پایین‌تری نسبت به سهام دارد و اغلب برای سرمایه‌گذاران با رویکرد درآمد ثابت جذاب است، ضمن اینکه نقش مهمی در توسعه ابزارهای نوین تامین مالی در اقتصاد ایران ایفا می‌کند.

بورس و فرابورس چه فرقی دارند؟

بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران هر دو بازارهای رسمی تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار هستند و معاملات در آن‌ها با یک کد بورسی واحد انجام می‌شود، اما تفاوت اصلی آن‌ها در شرایط پذیرش شرکت‌ها است؛ بورس قوانین سخت‌گیرانه‌تری برای ورود شرکت‌های بزرگ، سودآور و شفاف دارد، در حالی که فرابورس با شرایط آسان‌تر، امکان ورود سریع‌تر شرکت‌های کوچک، متوسط، نوپا یا حتی زیان‌ده را فراهم می‌کند تا دامنه بازار سرمایه گسترده‌تر شود و تنوع ابزارهای مالی افزایش یابد.

کارکرد فرابورس در بازار سرمایه

فرابورس ایران به عنوان یکی از ارکان کلیدی بازار سرمایه، نقش محوری در تجهیز و هدایت پس‌اندازهای خرد جامعه به سمت فعالیت‌های مولد اقتصادی ایفا می‌کند و با ایجاد بازاری کارآمد، شفاف و منصفانه، جریان نقدینگی را به بخش‌های تولیدی، صنعتی و نوآورانه هدایت کرده و وابستگی بنگاه‌ها به تسهیلات بانکی را کاهش می‌دهد. این بازار با معرفی ابزارهای نوین تامین مالی مانند اسناد خزانه اسلامی، اوراق صکوک، صندوق‌های سرمایه‌گذاری قابل معامله و اوراق مرابحه، تنوع‌بخشی به محصولات مالی را تقویت کرده، کشف قیمت عادلانه اوراق را تسهیل می‌نماید، مشارکت عمومی را افزایش داده و در نهایت به تخصیص بهینه منابع، رونق تولید و توسعه پایدار اقتصاد ملی کمک شایانی می‌کند.

چه شرکت هایی در فرابورس امکان فعالیت دارند

در بازار فرابورس ایران، طیف گسترده‌ای از شرکت‌های سهامی عام امکان فعالیت و معامله سهام دارند که عمدتا شامل بنگاه‌های کوچک، متوسط، نوپا، دانش‌بنیان، استارت‌آپ‌ها، شرکت‌های پروژه‌محور، تعاونی‌های سهامی عام و حتی شرکت‌های زیانده یا در مرحله پیش از بهره‌برداری با شرایط خاص می‌شود؛ این تنوع به دلیل قوانین پذیرش منعطف‌تر نسبت به بورس، امکان ورود سریع‌تر و تامین مالی متنوع را برای صنایع مختلف مانند فناوری اطلاعات، خدمات مهندسی، شیمیایی، معدنی، غذایی، دارویی و کشتیرانی فراهم می‌آورد و شرکت‌هایی که شفافیت یا سودآوری کافی برای بورس ندارند، اغلب در بخش‌های پایین‌تر مانند بازار پایه یا نوآفرین فعال می‌شوند.

قوانین پذیرش شرکت ها در فرابورس

قوانین پذیرش شرکت‌ها در فرابورس ایران بر اساس دستورالعمل اجرایی سازمان بورس و اوراق بهادار، با توجه به بازار مورد نظر متفاوت است و هدف آن تسهیل ورود شرکت‌های متنوع به بازار سرمایه با سطوح مختلف شفافیت و ریسک است؛ فرآیند پذیرش شامل تهیه امیدنامه، ارائه مدارک از طریق مشاور پذیرش و بررسی توسط هیئت پذیرش فرابورس می‌شود، در حالی که بازار پایه عمدتا بر پایه درج الزامی یا لغو پذیرش از بازارهای بالاتر عمل می‌کند.

مزایای فرابورس برای سرمایه گذاران

فرابورس با شرایط متنوع و ابزارهای مالی گسترده، فرصت‌های جذابی برای سرمایه‌گذاران خرد و حرفه‌ای فراهم می‌کند و امکان دسترسی به شرکت‌های نوپا و پرپتانسیل با ریسک و بازدهی متفاوت را می‌دهد.

• تنوع خرید سهام فرابورس با دسترسی به شرکت‌های کوچک، متوسط، دانش‌بنیان و استارت‌آپ‌ها که در بورس حضور ندارند.
• امکان کسب بازدهی بالاتر با سرمایه‌گذاری در شرکت‌های پرریسک‌تر با پتانسیل رشد سریع‌تر.
• معامله ابزارهای نوین مالی مانند اوراق بدهی، صکوک، ETF و اسناد خزانه با درآمد ثابت و ریسک پایین‌تر.
• نقدشوندگی مناسب در معاملات الکترونیکی سریع و یکسان با کد بورسی واحد.
• کشف فرصت‌های جدید هنگام عرضه اولیه‌های متنوع و شرکت‌های در حال رشد قبل از ورود به بورس.

مزایای بازار فرابورس برای شرکت ها

بازارهای فرابورس با شرایط پذیرش آسان‌تر و فرآیند سریع‌تر، مزایای قابل توجهی برای شرکت‌ها به ویژه بنگاه‌های کوچک، متوسط و نوپا فراهم می‌کند و امکان دسترسی به منابع مالی عمومی بدون وابستگی زیاد به بانک‌ها را می‌دهد.

• تامین مالی آسان و سریع با جذب سرمایه از طریق عرضه سهام یا اوراق بدهی بدون نیاز به شرایط سخت‌گیرانه بورس.
• ورود به بازار سرمایه با حداقل سرمایه یعنی امکان پذیرش با سرمایه ثبت‌شده پایین‌تر.
• معافیت‌های مالیاتی مثلا معافیت ۱۰ درصدی مالیات بر درآمد شرکت‌های پذیرفته‌شده در فرابورس.
• افزایش اعتبار و برندینگ با درج نماد و شناخته شدن شرکت در بازار رسمی سرمایه، جذب مشتریان و شرکای جدید.
• نقدشوندگی سهام و کشف قیمت عادلانه با امکان معامله سهام و تبدیل آن به وجه نقد برای سهامداران.
• امکان استفاده از ابزارهای نوین مالی مانند انتشار صکوک، اوراق مرابحه و صندوق‌های ETF برای تامین مالی متنوع.
• حمایت ویژه از دانش‌بنیان‌ها و استارت‌آپ‌ها و شرایط ساده‌تر در بازار نوآفرین و دسترسی به سرمایه‌گذاران جسورانه.
• پل انتقالی به بورس به جهت ارتقای تدریجی به بازارهای بالاتر با بهبود عملکرد شرکت.

ریسک های سرمایه گذاری در فرابورس

سرمایه‌گذاری در فرابورس به دلیل تنوع بالای شرکت‌ها و سطوح مختلف شفافیت، ریسک‌های بیشتری نسبت به بورس اوراق بهادار دارد و سرمایه‌گذاران باید با آگاهی کامل وارد این بازار شوند، زیرا بخش‌هایی مانند بازار پایه و نوآفرین با نوسانات شدید و احتمال زیان همراه هستند.

• ریسک بالای بازار پایه: شرکت‌های تابلو نارنجی و به‌ویژه قرمز اغلب اطلاعات مالی را دیر یا ناقص افشا می‌کنند، ممکن است ورشکسته یا با مشکلات جدی مدیریتی باشند و احتمال توقف طولانی نماد یا از دست رفتن کامل سرمایه وجود دارد.
• نقدشوندگی پایین‌تر: در بازار پایه و نوآفرین، حجم معاملات کم است و خروج از موقعیت در زمان نزول قیمت دشوار می‌شود.
• نوسانات شدید قیمت: دامنه نوسان محدود در بازار پایه باعث صف‌های طولانی خرید و فروش و تغییرات ناگهانی قیمت می‌شود.
• ریسک شرکت‌های کوچک و نوپا: بسیاری از شرکت‌های فرابورسی سرمایه کم، سابقه کوتاه و وابستگی به چند مشتری یا محصول دارند که در شرایط رکود اقتصادی آسیب‌پذیر هستند.
• ریسک عدم سودآوری و زیان‌دهی: برخلاف بورس، شرکت‌های زیان‌ده هم پذیرفته می‌شوند و ممکن است سال‌ها سود نقدی پرداخت نکنند.
• ریسک اطلاعاتی و شفافیت پایین: برخی شرکت‌ها گزارش‌های مالی ضعیف یا حسابرسی مشروط ارائه می‌دهند که تحلیل دقیق را سخت می‌کند.
• ریسک توقف و لغو پذیرش نماد: به دلیل تخلفات یا عدم رعایت الزامات، نمادها ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها متوقف شوند.
• ریسک بالاتر در عرضه‌های اولیه فرابورس: برخی عرضه اولیه‌ها با هیجان زیاد باز می‌شوند اما به دلیل بنیاد ضعیف، سریع وارد مدار نزولی می‌شوند.

عرضه اولیه در فرابورس

عرضه اولیه در فرابورس به اولین فروش عمومی سهام یک شرکت اشاره دارد که در بازار سوم یا به روش ثبت سفارش/بوک‌بیلدینگ/ترکیبی انجام می‌شود و هدف آن تامین مالی شرکت، افزایش سهام شناور و ورود به معاملات رسمی است؛ در این فرآیند، درصدی از سهام با اطلاعیه قبلی در سایت فرابورس منتشر شده، سرمایه‌گذاران با کد بورسی سفارش ثبت می‌کنند و سهام بر اساس تقاضا تخصیص می‌یابد، که اغلب با بازدهی کوتاه‌مدت جذاب برای خریداران همراه است.

مهمترین نماد های فرابورس

مهم‌ترین نمادهای فرابورس بر اساس ارزش معاملات، حجم معامله، نقدشوندگی و تاثیر بر شاخص شامل شرکت‌های بزرگ در صنایع شیمیایی، فلزات، سرمایه‌گذاری و پتروشیمی هستند که توجه سرمایه‌گذاران زیادی را جلب می‌کنند.

خرید و فروش سهام در فرابورس

خرید و فروش سهام در فرابورس دقیقا مانند بورس اوراق بهادار تهران انجام می‌شود و نیازی به کد جداگانه نیست؛ سرمایه‌گذاران با داشتن کد بورسی فعال و دسترسی به سامانه معاملاتی کارگزاری، می‌توانند سهام شرکت‌های پذیرفته‌شده در بازارهای اول، دوم، پایه و نوآفرین را به صورت آنلاین خریداری یا بفروشند. برای خرید سهام فرابورس و یا فروش آن مراحل زیر را دنبال کنید:

۱. اولین قدم برای شروع فعالیت در بورس، دریافت کد بورسی است. برای این کار باید در سامانه سجام ثبت‌نام کنید و سپس در یک کارگزاری فرایند احراز هویت را انجام دهید.

۲. بعد از گرفتن کد بورسی باید در یک کارگزاری حساب معاملاتی باز کنید. برای آشنایی بیشتر با کارگزاری‌های ایرانی، به صفحه معرفی بهترین کارگزاری های بورس مراجعه کنید.

۳. در این مرحله باید سهمی که قصد خرید دارید را انتخاب کنید. برای این کار؛ تابلو معاملات را در سایت TSETMC بررسی می‌کنید. صورت‌های مالی و وضعیت شرکت را تحلیل می‌کنید، اخبار و تحلیل‌ها را دنبال می‌کنید.

۴. در پنل کارگزاری خود نماد سهم را جستجو می‌کنید، سپس تعداد سهام موردنظر را وارد می‌کنید و قیمت موردنظر  یا سفارش در قیمت بازار را انتخاب می‌کنید.

۵. پس از خرید، می‌توانید سهم را نگهداری کنید یا بفروشید. برای فروش سهام؛ نماد را در پرتفوی انتخاب کنید. تعداد سهمی که قصد فروش دارید را وارد کنید. قیمت فروش را مشخص کنید.

فرابورس برای دانش بنیان ها و استارت آپ ها

فرابورس ایران با راه‌اندازی بازار نوآفرین (SME) بستری اختصاصی برای شرکت‌های دانش‌بنیان و استارت‌آپ‌ها ایجاد کرده تا این کسب‌وکارهای نوآور با حداقل سرمایه و فرآیند پذیرش سریع و تخصصی، بتوانند سهام خود را عرضه کنند و از سرمایه‌گذاران و صندوق‌های تامین مالی دریافت نمایند. این بازار با محدودیت‌های معاملاتی هدفمند، ریسک سرمایه‌گذاران خرد را کاهش می‌دهد و همزمان به استارت‌آپ‌ها کمک می‌کند بدون فشارهای سنگین بورس، رشد کنند و به تدریج به بازارهای بالاتر ارتقا یابند.

نتیجه گیری

بازارهای فرابورس ایران به‌عنوان مکمل هوشمندانه بورس اوراق بهادار تهران، با ایجاد شرایط پذیرش آسان‌تر و منعطف‌تر، نقش بسیار موثری در گسترش دامنه بازار سرمایه، کاهش وابستگی اقتصاد به نظام بانکی و حمایت از شرکت‌های کوچک، متوسط، نوپا و دانش‌بنیان ایفا کرده است. این بازار با تنوع‌بخشی به ابزارهای مالی نوین، تسهیل تامین مالی سریع برای بنگاه‌های فاقد شرایط سخت‌گیرانه بورس و هدایت نقدینگی خرد به سمت فعالیت‌های مولد، به توسعه پایدار اقتصاد و افزایش مشارکت عمومی کمک شایانی می‌کند؛ هرچند بخش‌هایی مانند بازار پایه و نوآفرین به‌دلیل شفافیت کمتر و ریسک بالاتر، نیازمند احتیاط و تحلیل عمیق سرمایه‌گذاران است. به نظر من، فرابورس یکی از موفق‌ترین ابتکارات بازار سرمایه ایران در دو دهه اخیر بوده و اگر با تقویت نظارت، ارتقای الزامات اطلاع‌رسانی در سطوح پایین‌تر و آموزش بیشتر سرمایه‌گذاران همراه شود، می‌تواند به موتور محرکه واقعی رشد استارت‌آپ‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان و اقتصاد دیجیتال کشور تبدیل شود و فاصله ایران با بازارهای سرمایه پیشرفته را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد.