اوراق مشارکت چیست؟ بهترین اوراق مشارکت و بررسی نحوه سرمایه گذاری

هدف انتشار اوراق مشارکت چیست؟

هدف اصلی انتشار این اوراق جمع‌آوری سرمایه‌های خرد مردمی و تبدیل آن به سرمایه‌ای بزرگ برای اجرای طرح‌های ملی و بزرگ است. هدف از اینکه بدانیم کاربرد اوراق مشارکت چیست این است که درک کنیم چرا دولت‌ها و شرکت‌ها به جای وام گرفتن از بانک به سمت مردم می‌آیند.

• کنترل نقدینگی و تورم: یکی از مهم‌ترین اهداف دولت از انتشار اوراق مشارکت جمع‌آوری نقدینگی سرگردان از سطح جامعه است. زمانی که پول نقد در دست مردم زیاد باشد تقاضا برای خرید کالا و خدمات بالا می‌رود و تورم ایجاد می‌شود. دولت با فروش اوراق مشارکت این پول‌ها را جذب می‌کند و به اصطلاح نقدینگی را فریز می‌کند که این امر به کاهش فشار تورمی کمک شایانی می‌کند.
• تامین مالی پروژه‌های زیرساختی: ساخت سدها نیروگاه‌ها خطوط مترو و پالایشگاه‌ها نیاز به هزاران میلیارد تومان بودجه دارد که معمولاً در بودجه سالانه دولت یا شهرداری‌ها نمی‌گنجد. انتشار اوراق مشارکت راهکاری است که بودجه لازم برای این پروژه‌ها را مستقیماً از مردم تامین می‌کند و باعث تسریع در روند آبادانی کشور می‌شود.
• جایگزینی برای وام‌های بانکی: دریافت وام‌های کلان از سیستم بانکی برای شرکت‌ها دشوار و دارای نرخ بهره بالایی است. همچنین منابع بانک‌ها محدود است. خرید اوراق مشارکت توسط مردم این فشار را از روی دوش سیستم بانکی برمی‌دارد و اجازه می‌دهد منابع بانک‌ها صرف اعطای تسهیلات خرد به مردم و کسب‌وکارهای کوچک شود.
• اجرای سیاست‌های پولی: بانک مرکزی با خرید و فروش اوراق مشارکت در بازار باز عملیات بازار باز یا Open Market Operation نرخ بهره بین‌بانکی را تنظیم می‌کند. این ابزار به سیاست‌گذار پولی قدرت می‌دهد تا جریان پول در اقتصاد را مدیریت کند.

تاریخچه اوراق مشارکت در ایران

تاریخچه اوراق بهادار در ایران مسیری طولانی و پرفراز و نشیب را طی کرده است تا به شکل امروزی خود برسد. برای اینکه بدانیم ریشه اوراق مشارکت چیست باید به دهه سی شمسی بازگردیم.

دهه ۱۳۳۰ تا ۱۳۵۰: دوران اوراق قرضه و اسناد خزانه

در سال‌های قبل از انقلاب اسلامی و از دهه سی شمسی دولت برای تامین کسری بودجه و اجرای پروژه‌های عمرانی از ابزاری به نام اوراق قرضه یا اسناد خزانه استفاده می‌کرد. اولین بار در سال ۱۳۳۰ و در زمان دولت دکتر مصدق اوراق قرضه ملی برای جبران کسری بودجه ناشی از تحریم‌های نفتی منتشر شد. در دهه‌های چهل و پنجاه نیز انتشار اوراق قرضه دولتی و اسناد خزانه امری رایج بود. این اوراق مبتنی بر بهره ثابت بودند و ساختاری ربوی داشتند که پس از انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ به دلیل مغایرت با قوانین شرع اسلام منسوخ و انتشار آن‌ها متوقف شد.

دهه ۱۳۷۰: تولد دوباره با نام اوراق مشارکت

پس از پایان جنگ تحمیلی و شروع دوران سازندگی نیاز شدیدی به منابع مالی برای بازسازی کشور احساس می‌شد. دولت وقت به دنبال راهکاری بود که هم شرعی باشد و هم بتواند نقدینگی جامعه را جذب کند. در سال ۱۳۷۳ شهرداری تهران به مدیریت غلامحسین کرباسچی برای اولین بار طرح انتشار اوراق مشارکت را برای نوسازی بافت فرسوده منطقه نواب تهران پیشنهاد داد. این اوراق با تایید بانک مرکزی و فقها منتشر شد و با استقبال بی‌نظیر مردم مواجه شد. پروژه بزرگراه نواب صفوی اولین پروژه بزرگی بود که با این ابزار تامین مالی شد. موفقیت این طرح باعث شد تا مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۷۶ قانون نحوه انتشار اوراق مشارکت را تصویب کند و رسماً به این ابزار وجاهت قانونی ببخشد.

دهه ۱۳۸۰: توسعه در نفت و گاز

در دهه هشتاد استفاده از اوراق مشارکت گسترش یافت و وزارت نفت وارد میدان شد. پروژه‌های عظیم پارس جنوبی که نیاز به سرمایه‌گذاری‌های میلیارد دلاری داشتند از طریق انتشار اوراق مشارکت ارزی و ریالی تامین مالی شدند. در این دهه مردم با مفهوم خرید اوراق مشارکت به عنوان یک سرمایه‌گذاری مطمئن خو گرفتند و صف‌های طولانی در بانک‌ها برای خرید این اوراق تشکیل می‌شد.

دهه ۱۳۹۰ تا امروز: ورود به بازار سرمایه

در دهه نود با توسعه بازار سرمایه و سیستم‌های الکترونیکی شکل سنتی اوراق تغییر کرد. اوراق از حالت کاغذی و بی‌نام خارج شدند و در فرابورس پذیرش شدند. اکنون تمامی معاملات به صورت آنلاین انجام می‌شود و دیگر نیازی به مراجعه فیزیکی به بانک نیست. امروزه پروژه‌های متنوعی از توسعه میادین نفتی غرب کارون گرفته تا خطوط متروی کلان‌شهرها همگی با تکیه بر این ابزار پیش می‌روند و اوراق مشارکت چیست به سوالی کلیدی برای هر سرمایه‌گذار بورسی تبدیل شده است.

سازوکار اوراق مشارکت چگونه است؟

فرآیند انتشار تا بازپرداخت اوراق مشارکت یک چرخه دقیق و نظارت شده است. این سازوکار تضمین می‌کند که حقوق سرمایه‌گذاران حفظ شود.

• ارائه طرح توجیهی: ابتدا ناشر وزارتخانه یا شرکت طرح اقتصادی خود را آماده می‌کند. این طرح باید دارای توجیه فنی و اقتصادی باشد یعنی پیش‌بینی شود که پروژه سودآور است.
• اخذ مجوزهای قانونی: طرح به بانک مرکزی و سازمان بورس ارائه می‌شود. این نهادها بررسی می‌کنند که آیا ناشر توانایی اجرای پروژه را دارد و آیا طرح منطبق با قوانین اوراق مشارکت می‌باشد یا خیر. پس از تایید مجوز انتشار صادر می‌شود.
• تعیین ارکان انتشار:

ناشر: کسی که اوراق را صادر می‌کند و مسئول اجرای پروژه است.

ضامن: نهادی معتبر معمولاً بانک یا دولت که بازپرداخت اصل و سود را تضمین می‌کند. این رکن مهم‌ترین بخش برای امنیت سرمایه گذاری در اوراق مشارکت است.

امین: شخص حقوقی حسابرس که بر نحوه خرج کردن پول‌ها نظارت می‌کند تا مطمئن شود منابع صرفاً در پروژه معرفی شده هزینه می‌شوند.

عامل: بانکی که وظیفه دریافت پول از مردم و پرداخت سودهای دوره‌ای را بر عهده دارد. در اوراق بورسی شرکت سپرده‌گذاری مرکزی نقش تسویه وجوه را دارد.

• پذیره‌نویسی عمومی: در این مرحله اوراق از طریق شبکه بانکی یا بازار بورس به عموم مردم عرضه می‌شود. مردم با خرید اوراق مشارکت نقدینگی لازم را در اختیار ناشر قرار می‌دهند.
• معاملات ثانویه: پس از پایان پذیره‌نویسی اوراق در بازار ثانویه بورس قابل خرید و فروش می‌شوند. کسانی که به پول نیاز دارند می‌توانند با فروش اوراق مشارکت خود سرمایه‌شان را نقد کنند.
• پرداخت سود و تسویه نهایی: در فواصل زمانی مشخص سود علی‌الحساب پرداخت می‌شود و در سررسید نهایی اصل پول به همراه آخرین سود و مابه‌التفاوت احتمالی سود قطعی به حساب دارندگان واریز می‌شود.

انواع اوراق مشارکت

این اوراق بر اساس نهاد صادرکننده و نوع پروژه به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌شوند. شناخت انواع اوراق مشارکت به سرمایه‌گذار کمک می‌کند تا ریسک و بازده مورد نظر خود را تنظیم کند.

اوراق مشارکت دولتی

این اوراق توسط دولت یا وزارتخانه‌ها منتشر می‌شوند. هدف از انتشار آن‌ها تامین مالی پروژه‌های ملی مانند سدسازی راه‌سازی یا توسعه میادین گازی است. اعتبار این اوراق بسیار بالاست زیرا بازپرداخت آن‌ها توسط خزانه دولت یا سازمان برنامه و بودجه تضمین می‌شود. وقتی صحبت از اینکه امن‌ترین اوراق مشارکت چیست می‌شود معمولاً اوراق دولتی در صدر لیست قرار می‌گیرند. سود این اوراق معمولاً معاف از مالیات است و ریسک نکول در آن‌ها تقریبا وجود ندارد. طرح‌های توسعه‌ای وزارت نیرو مانند ساخت سد گتوند یا نیروگاه‌های سیکل ترکیبی اغلب از طریق اوراق دولتی تامین مالی شده‌اند. در پاسخ به اینکه امن‌ترین اوراق مشارکت چیست همیشه نام اوراق دولتی می‌درخشد.

اوراق مشارکت شرکتی

شرکت‌های بزرگ تولیدی و صنعتی که در بورس پذیرفته شده‌اند نیز می‌توانند برای توسعه خطوط تولید خود اقدام به انتشار اوراق کنند. سود این اوراق معمولاً کمی بالاتر از اوراق دولتی است تا جذابیت لازم برای جذب سرمایه‌گذار را داشته باشد. در بررسی انواع اوراق مشارکت باید دقت کرد که ضامن این اوراق چه کسی است. معمولاً بانک‌های معتبر یا خود شرکت با وثیقه گذاشتن دارایی‌هایش بازپرداخت را تضمین می‌کنند. شرکت‌های پتروشیمی مانند هلدینگ خلیج فارس برای ساخت واحدهای جدید الفین یا شرکت‌های خودروسازی برای راه‌اندازی خطوط تولید جدید از این روش استفاده می‌کنند. بهترین اوراق مشارکت شرکتی آن‌هایی هستند که ضامن بانکی معتبر دارند.

اوراق مشارکت عمرانی

این دسته از اوراق به طور خاص برای پروژه‌های عمرانی و زیرساختی کشور استفاده می‌شوند. ماهیت آن‌ها بسیار شبیه به اوراق دولتی است اما تمرکز صرفاً بر روی ساخت و ساز و توسعه فیزیکی کشور است. سرمایه گذاری در اوراق مشارکت عمرانی علاوه بر سود مالی نوعی مشارکت در آبادانی کشور نیز محسوب می‌شود.تکمیل آزادراه تهران-شمال یا توسعه فرودگاه امام خمینی از جمله پروژه‌هایی هستند که با مشارکت مردم و از طریق این اوراق پیش رفته‌اند. خرید اوراق مشارکت عمرانی نوعی مشارکت مستقیم در آبادانی کشور است.

اوراق مشارکت شهرداری

شهرداری‌های کلان‌شهرها مانند تهران مشهد و اصفهان برای اجرای پروژه‌های شهری مثل ساخت مترو تونل‌های شهری یا نوسازی ناوگان حمل و نقل عمومی اقدام به انتشار اوراق می‌کنند. این اوراق معمولاً توسط بانک عامل تضمین می‌شوند. یکی از نکات مهم در خرید اوراق مشارکت شهرداری توجه به نرخ سود و نحوه پرداخت آن است که اغلب ماهانه یا سه ماهه است.خط ۶ و ۷ متروی تهران خط ۲ قطار شهری مشهد و پروژه‌های قطار شهری اصفهان و تبریز همگی نمونه‌های بارز استفاده از اوراق مشارکت شهرداری هستند. سود این اوراق معمولاً هر سه ماه یک‌بار پرداخت می‌شود.

اوراق مشارکت ارزی

این نوع اوراق برای جذب سرمایه‌های ارزی ایرانیان خارج از کشور یا سرمایه‌گذاران داخلی که دارایی ارزی دارند منتشر می‌شود. بازپرداخت اصل و سود این اوراق نیز به صورت ارزی دلار یا یورو انجام می‌شود. در پاسخ به اینکه کاربرد ارزی اوراق مشارکت چیست باید گفت که این اوراق برای تامین مالی پروژه‌های نفتی و گازی که درآمد ارزی دارند بسیار مناسب است. فازهای مختلف پارس جنوبی که نیاز به تجهیزات خارجی و پیمانکاران بین‌المللی داشتند از طریق اوراق مشارکت ارزی تامین مالی شدند. دانستن اینکه کاربرد ارزی اوراق مشارکت چیست برای سرمایه‌گذاران بین‌المللی اهمیت دارد.

ویژگی های اصلی اوراق مشارکت

هر ابزار مالی مشخصات فنی خاص خود را دارد که آن را از سایرین متمایز می‌کند. ویژگی‌های کلیدی این اوراق عبارتند از:

• مالکیت مشاع: دارنده اوراق بستانکار نیست بلکه شریک است. او در بخشی از دارایی‌های فیزیکی پروژه سهم دارد هرچند که در مدیریت آن دخالتی نمی‌کند.
• سود علی‌الحساب و قطعی: سود پرداختی در طول دوره علی‌الحساب است. یعنی حداقل سودی که ناشر متعهد به پرداخت آن است. محاسبه سود قطعی در پایان پروژه انجام می‌شود. این ویژگی دقیقاً مرز بین ربا و اوراق مشارکت را مشخص می‌کند.
• بی‌نام بودن: اکثر اوراق مشارکت بی‌نام هستند و قابلیت داد و ستد دارند. البته در سیستم بورس مالکیت به کد ملی فرد گره می‌خورد اما ماهیت سند به گونه‌ای است که به راحتی قابل انتقال است.
• معافیت مالیاتی: طبق قانون مالیات‌های مستقیم سود حاصل از سرمایه گذاری در اوراق مشارکت از پرداخت مالیات معاف است. این ویژگی جذابیت بازدهی آن را نسبت به سایر بازارها به شدت افزایش می‌دهد.
• قابلیت بازخرید قبل از سررسید: این ویژگی نقدشوندگی اوراق را تضمین می‌کند. شما می‌توانید هر زمان که اراده کنید اقدام به فروش اوراق مشارکت در بازار کنید و پول خود را دریافت نمایید.

نحوه پرداخت سود در اوراق مشارکت

نظم در پرداخت سود یکی از جذابیت‌های اصلی این اوراق است. هنگام انتشار ناشر اعلام می‌کند که سودها در چه مقاطعی پرداخت می‌شوند. این مقاطع معمولاً ماهانه یا سه ماهه هستند.

فرآیند پرداخت کاملاً مکانیزه است. شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه در پایان هر دوره لیست دارندگان اوراق را استخراج کرده و مبلغ سود را به شماره شبای ثبت شده آن‌ها در سامانه سجام واریز می‌کند.

نکته مهم این است که سود این اوراق روزشمار است. یعنی اگر شما حتی ۱۰ روز هم مالک اوراق باشید سود همان ۱۰ روز به شما تعلق می‌گیرد. هنگام فروش اوراق مشارکت در بازار خریدار جدید علاوه بر قیمت اصل اوراق باید سود روزهای سپری شده از آخرین پرداخت سود را نیز به فروشنده بپردازد. این مکانیزم دقیق تضمین می‌کند که هیچ حقی از کسی ضایع نشود. برای کسانی که جریان درآمدی ثابت می‌خواهند درک اینکه نحوه سوددهی اوراق مشارکت چیست بسیار حیاتی است.

سود پرداختی علی‌الحساب است. یعنی ناشر تضمین می‌کند که مثلاً ۲۰ درصد سود سالانه به شما بدهد. اما اگر پروژه بسیار موفق باشد و سود ۳۰ درصد محقق شود در پایان دوره تسویه نهایی انجام شده و ۱۰ درصد باقی‌مانده هم پرداخت می‌شود. البته در عمل اکثر اوراق همان سود تضمین شده را پرداخت می‌کنند. برای کسانی که می‌پرسند مزیت جریان نقدی اوراق مشارکت چیست باید گفت که دریافت سود منظم مانند دریافت حقوق ماهانه است که می‌تواند برای تامین مخارج زندگی استفاده شود. این ویژگی برای بازنشستگان که به دنبال جریان نقدینگی ثابت هستند سرمایه گذاری در اوراق مشارکت را جذاب می‌کند.

تضمین اوراق مشارکت

رکن ضامن ستون فقرات اعتماد در بازار اوراق مشارکت است. بدون وجود ضامن ریسک سرمایه‌گذاری بسیار بالا می‌رفت. ضامن متعهد می‌شود که در صورت ناتوانی ناشر در پرداخت سود یا اصل پول تمامی بدهی‌ها را پرداخت کند.

در اوراق دولتی دولت جمهوری اسلامی ایران ضامن است. این یعنی نکول اوراق تنها در صورت ورشکستگی کامل کشور ممکن است که عملاً غیرمحتمل است.

در اوراق شرکتی و شهرداری معمولاً بانک‌های بزرگ تجاری مثل بانک ملی صادرات یا ملت ضمانت را بر عهده می‌گیرند. در برخی موارد نیز سهام شرکت یا دارایی‌های فیزیکی پروژه به عنوان وثیقه نزد امین قرار می‌گیرد. هنگام بررسی بهترین اوراق مشارکت حتماً باید به اعتبار ضامن توجه کرد. یک ضامن قدرتمند خیال سرمایه‌گذار را از بابت اصل و فرع سرمایه راحت می‌کند.