ارز فیات چیست؟ تفاوت اصلی پول فیات با ارز دیجیتال

منظور از ارز فیات چیست؟

ارز فیات را می‌توان واحد پولی کشورها دانست که بدون پشتوانه فیزیکی مانند طلا می‌توانند در مبادلات مالی و تجاری مشارکت داشته باشند. ارز فیات به خودی خود ارزشی نداشته و تنها یک تکه کاغذ است؛ اما وضعیت اقتصادی کشور و اعتماد مردم نسبت به دولت می‌تواند ورق را به نفع این ارز برگرداند. در صورتی که اقتصاد کشور دارنده ارز مثبت و رو به رشد باشد، ارزش ارز فیات به طرز چشمگیری افزایش می‌یابد. همچنین میزان عرضه و تقاضا می‌تواند بر ارزش ‌گذاری نهایی این نوع ارز موثر واقع شود. ریال ایران، دلار آمریکا، پوند انگلیس، فرانک سوئیس، ین ژاپن و … نمونه‌هایی از ارز فیات هستند.

در گذشته طلا به عنوان پشتوانه اسکناس‌های چاپ شده در نظر گرفته می‌شد. به طوری که بانک‌های مرکزی بسته به میزان ذخایر طلای خود، اسکناس را چاپ و در اختیار مردم قرار می‌دادند. با این حال به واسطه محدود بودن ذخایر طلا، چاپ و عرضه اسکناس نیز به طور محدود انجام می‌شد. همچنین دولت‌ها با دیگر فاکتورهای اقتصادی نمی‌توانستند ارزش اسکناس را تحت تاثیر قرار دهند. به همین دلیل در سال ۱۹۷۲ سیستم سنتی اسکناس مبتنی بر استاندارد طلا حذف و توسط ارز فیات جایگزین شد.

تاریخچه ظهور ارز فیات

تاریخچه ظهور ارز فیات به قرن یازدهم برمی‌گردد؛ زمانی که در چین اولین قدم به سوی چاپ اسکناس (پول کاغذی) برداشته شد. چینی‌ها از این پول‌های کاغذی در مبادلات اقتصادی خود مانند خرید طلا و ابریشم بهره می‌بردند. از قرن ۱۷ استفاده از اسکناس و ارزهای فیات در کشورهایی مانند اسپانیا، هلند، سوئد، فرانسه و … جایگزین روش‌های سنتی شد. از سال ۱۹۷۲ به بعد و در ادامه تصمیم ایالات متحده آمریکا مبنی بر جایگزین استاندارد طلا، استفاده از سیستم سنتی متوقف و توسط ارزهای فیات جایگزین شد. در ایران نیز واحد پول ریال از ۱۳۵۰ به بعد با ماهیت فیاتی و بدون پشتوانه طلا به فعالیت خود ادامه داده است. تحریم‌های بین المللی، تورم بالا و … ارز فیات ایران را با چالش‌هایی جدی رو به رو کرده است. عملکرد بانک مرکزی در کنترل پایه پولی، نرخ ارز و تورم نقش حیاتی در حفظ ارزش ریال دارد؛ اما، تمایل افراد جامعه به خرید و‌ نگهداری ارزهای خارجی یا دارایی‌های دیجیتال، نشان‌دهنده‌ی ضعف عملی نظام فیات در ایران است.

ویژگی های اصلی پول فیات چیست؟

پول فیات با ویژگی‌های متنوع خود مزایا و معایبی را برای اقتصاد کشورها به همراه دارد. در ادامه به بررسی ویژگی های اصلی پول فیات پرداخته‌ایم.

نداشتن ارزش ذاتی

ارزهای فیات فاقد ارزش ذاتی هستند و بدون پشتوانه فیزیکی ارزشمند مانند طلا یا نقره در اقتصاد کشورها حضور دارند. پول فیات به تنهایی فاقد ارزش بوده و هیچگونه کاربرد مصرفی یا صنعتی ندارد. به عبارتی دیگر ارز فیات صرفا بر پایه سلامت اقتصادی و‌ عملکرد بانک مرکزی معنی می‌شود. بانک مرکزی با کنترل چاپ و عرضه پول، تورم و اتخاذ سیاست‌های مالی تلاش می‌کند ارزش ارز فیات را حفظ کند. با وجود کارایی فیات در تسهیل مبادلات و مدیریت اقتصاد کلان، ماهیت آن باعث می‌شود هرگونه ضعف در سیاست‌های اقتصادی، چاپ بی‌رویه پول یا کاهش اعتماد عمومی موجب تضعیف ارزش آن شود.

تاثیر پذیری ارز فیات از فاکتورهای مختلف اقتصادی

برخلاف سیستم سنتی چاپ پول که بر پایه استاندارد طلا بنا شده بود، ارزهای فیات می‌توانند از دیگر فاکتور‌های اقتصادی نیز تاثیر بگیرند. در این شرایط دولت‌ها در وضعیت‌های بحرانی کنترل بیشتری بر نوسانات قیمت ارز خواهند داشت. به صورتی که دولت با کنترل مقدار چاپ پول، تغییر نرخ بهره و … می‌تواند در شرایط حساس سریع‌تر واکنش نشان دهد. البته باید دقت داشت که استقلال ارز فیات از طلا یک شمشیر دو لبه است که در صورت نداشتن کنترل بر روی آن می‌تواند به فروپاشی اقتصادی منجر شود.

قابلیت چاپ نامحدود ارزهای فیات

در گذشته چاپ و عرضه اسکناس‌های فیزیکی به سبب وابستگی به ذخایر طلای بانک مرکزی با محدودیت رو به رو بود. با جایگزینی ارزهای فیات در نظام اقتصادی این محدودیت از میان برداشته شد. همچنین چاپ ارز فیات بدون پشتوانه نسبت به نگهداری طلا به عنوان ذخیره هزینه بسیار کمتری به همراه دارد.

با اینکه قابلیت چاپ نامحدود ارزهای فیات در ظاهر مزیتی چشم‌گیر به نظر می‌آید، اما در واقع می‌تواند مشکلات زیادی در اقتصاد به وجود آورد. چاپ بی‌رویه و حساب نشده ارز می‌تواند به ایجاد تورم‌های سنگین منجر شود. بسیاری از کشورهای جهان در طول تاریخ به همین دلیل با بحران‌های اقتصادی جدی رو به رو شده‌اند.

مزایا و معایب استفاده از ارز فیات چیست؟

ارز فیات، به عنوان سنگ بنای سیستم‌های مالی مدرن در سراسر جهان، مزایای بسیاری را به همراه دارد که آن را به ابزاری کارآمد برای تسهیل مبادلات اقتصادی تبدیل کرده است. با این حال، همانند هر سیستم مالی دیگر، ارز فیات نیز چالش‌ها و آسیب‌پذیری‌های مختص به خود را دارد. شناخت آن‌ها برای فعالان اقتصادی و سیاست‌گذاران امری ضروری است. بحران‌ اقتصادی چند سال اخیر ایران و سقوط ارزش ریال نمونه بارزی از ریسک بالای ارزهای فیات است. در ادامه این بخش به مهم‌ترین مزایا و معایب استفاده از پول فیات اشاره کرده‌ایم.

مزایا

• انعطاف پذیری بالا
• هزینه پایین‌تر
• کاربرد در مبادلات بین‌المللی
• ذخیره آسان
• پذیرش بالا در سطح جهانی

معایب

• آسیب پذیری بالا نسبت به سیاست های مالی ناکارآمد
• ریسک بالا
• امکان ایجاد ابرتورم در صورت چاپ بی‌رویه
• امکان فروپاشی نظام اقتصادی کشورها
• نداشتن پشتوانه

مقایسه تفاوت های ارز دیجیتال و فیات

ارزهای دیجیتال و ارز فیات را می‌توان دو نوع پول در جهان با سازوکارهای کاملا متفاوت دانست. همان طور که پیش تر توضیح داده شد، ارز فیات توسط بانک‌های مرکزی و دولت قابل کنترل بوده و ارزش خود را نیز عموما از اعتبار دولت و عملکرد اقتصادی دریافت می‌کند. در مقابل سازوکار غیرمتمرکز ارزهای دیجیتال و فعالیت بر بستر بلاک چین امکان دستکاری قیمتی به هیچ نهادی را نمی‌دهد. در جدول زیر به مقایسه تفاوت‌ ارز دیجیتال و فیات پرداخته‌ایم.

جمع بندی

در انتها ارز فیات به عنوان ابزاری حیاتی، با اتکا به اعتبار دولت و اعتماد عمومی، چرخه‌ی مبادلات را تسهیل می‌کند. فقدان پشتوانه‌ی فیزیکی و قابلیت چاپ نامحدود از چالش‌های اصلی ارز فیات به شمار می‌رود. ارزهای دیجیتال با ماهیت غیرمتمرکز و امنیت مبتنی بر رمزنگاری با ارزهای فیات متفاوت بوده و عموما نوسان قیمتی بالاتری را تجربه می‌کنند.