شاخص بورس چیست؟ آموزش شاخص های بورس

تفاوت شاخص با قیمت سهام یا ارزش بازار

با اینکه شاخص (index)، قیمت سهام (Stock Price) و ارزش بازار (Market capitalization) هر یک به عنوان جزئی از بازار سرمایه به هم مرتبط هستند، اما به مفاهیم متفاوتی اشاره دارند.

قیمت سهام در بورس را می‌توان ساده‌ترین مفهوم حاضر در بازار دانست. قیمت سهام به ارزش لحظه‌ای سهم یک شرکت اشاره دارد که در بازار معامله می‌شود. این قیمت نتیجه تغییرات سطح عرضه و تقاضا بوده و تحت تاثیر عواملی همچون عملکرد مالی شرکت، اخبار سیاسی، شرایط اقتصادی و انتظارات سرمایه‌گذاران دچار تغییر می‌شود. قیمت سهام تنها می‌تواند اطلاعاتی از عملکرد و وضعیت شرکت مورد نظر را ارائه دهد و نمی‌تواند بیانگر شرایط کلی بازار باشد.

ارزش بازار نسبت به قیمت سهام مفهومی گسترده‌تر محسوب می‌شود. ارزش بازار به معنای مجموع ارزش سهام یک شرکت در بازار سرمایه است که با استفاده از فرمول زیر محاسبه می‌شود.

با استفاده از ارزش بازار، می‌توان جایگاه و مقیاس یک شرکت را در بازار بورس در مقایسه با دیگر شرکت‌های فعال مشخص کرد. دقت داشته باشید که ارزش بازار رقم ثابتی نیست و به دلیل اتکا به قیمت سهام به صورت روزانه شاهد تغییراتی خواهد بود. به علاوه ارزش بازار نه فقط در ایران بلکه به صورت جهانی، نقشی اساسی در ارزیابی و طبقه بندی شرکت ها در دسته بندی‌هایی مانند ارزش بازار کم (small cap)، ارزش بازار متوسط (mid cap)، ارزش بازار بالا (large cap) و … دارد.

در مقایسه با دو مفهوم قیمت سهام و ارزش بازار، شاخص نقشی جامع‌تر در ارزیابی بازار ایفا می‌کند. شاخص عملکرد مجموعه‌ای از سهام یا دارایی‌ را در قالب یک عدد واحد نمایش می‌دهد و با استفاده از قیمت سهام چندین شرکت محاسبه می‌شود.

شاخص های بورس چه اطلاعاتی به ما می دهند؟

شاخص‌ها به صورت کلی با تبدیل داده‌های پراکنده قیمتی به یک عدد واحد، درک شرایط بازار را برای سرمایه‌گذاران آسان‌تر می‌کنند. وضعیت کلی بازار و نحوه عملکرد آن ساده‌ترین اطلاعاتی است که از ارزیابی شاخص می‌توان به دست آورد. با دنبال کردن تغییرات شاخص بورس، می‌توان وضعیت بازار را از لحاظ رشد، افت و یا نوسان تعیین کرد. به‌ عنوان مثال، افزایش شاخص کل به طور معمول نشان دهنده رشد میانگین قیمت سهام و بهبود فضای کلی بازار است. در مقابل کاهش عدد شاخص نشانه افت عملکرد بازار سرمایه و یا شرایط نامساعد اقتصادی است. همچنین شاخص‌هایی که برای صنایع و یا گروه‌های خاص سهامی طراحی شده‌اند، امکان مقایسه عملکرد یک صنعت با کل بازار یا صنایع دیگر را فراهم می‌سازند. این شاخص‌ها در شناسایی بازارها و صنایع سودده با بازدهی بالا می‌توانند به سرمایه‌گذاران کمک کنند.

نقش شاخص ها در تصمیم گیری سرمایه داران

شاخص‌ها را می‌توان ابزاری راهبردی در تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران در نظر گرفت. با استفاده از اطلاعات حاصل از بررسی شاخص‌ها سرمایه گذاران می‌توانند با تکیه بر وضعیت فعلی بازار و نه هیجانات تصمیمات دقیق‌تری اتخاذ کنند. در وهله اول شاخص‌ها، اطلاعات کلیدی درباره وضعیت مالی شرکت‌ها در اختیار سرمایه‌گذاران قرار می‌دهند. در این شرایط سرمایه گذاران با استفاده از شاخص، می‌توانند روند کلی بازار را (صعودی، نزولی، یا خنثی) تشخیص دهند. در ادامه با استفاده از شاخص‌هایی همچون شاخص صنعت یا مالی می‌توان شرکت‌های پربازده این حوزه‌ها را شناسایی و برای سرمایه‌گذاری انتخاب کرد. همچنین با استفاده از شاخص‌های بورس سرمایه گذاران می‌توانند با تنوع بخشیدن به سبد سرمایه گذاری خود، ریسک کلی را تا حد امکان کاهش دهند.

انواع شاخص های بورس

در بحث آموزش شاخص های بورس می‌توان گفت که شاخص‌های بورس دارای انواع مختلفی دارند که هر یک از زاویه‌ای متفاوت عملکرد بازار را به تصویر می‌کشند. همچنین شناخت انواع شاخص‌های بورس می‌تواند به داشتن تحلیلی دقیق‌تر از بازار بورس کمک کند. به همین سبب در ادامه این بخش به تشریح انواع شاخص‌های بورس پرداخته‌ایم.

شاخص کل بورس (TEDPIX)

شاخص کل بورس (TEDPIX) شکل کوتاه شده عبارت Tehran Exchange Dividend and Price Index بوده و به عنوان مهم‌ترین شاخص بورس تهران شناخته می‌شود. این شاخص میانگین تغییرات قیمت سهام و سود سهامی شرکت‌ها را نشان می‌دهد. به این صورت با استفاده از شاخص کل تصویری جامع از بازدهی کلی بازار بورس ایران به سرمایه‌گذاران ارائه می‌شود. شرکت‌های بزرگ بازار بورس ایران مانند فولاد مبارکه در شاخص کل تاثیر بیشتری نسبت به شرکت‌های تازه وارد دارند. با تحلیل شاخص کل بورس سرمایه‌گذاران می‌توانند سطوح حمایت و مقاومت را مشخص کرده و بر اساس واکنش قیمتی در این نحواحی تصمیمات معاملاتی خود را اتخاذ کنند.

شاخص هم وزن

شاخص هم وزن (Equal-Weighted Index) در بورس ایران، شاخصی است که به تمام سهام شرکت‌های حاضر در بازار وزن یکسانی می‌دهد. به این معنا که میزان تاثیر شرکت‌های کوچک و بزرگ در این شاخص به یک اندازه است. از این جهت شاخص هم وزن با شاخص کل بورس ایران متفاوت است؛ چرا که در شاخص کل شرکت‌های بزرگ‌تر اثر بیشتری دارند.

در شرایطی که شاخص هم وزن در حال رشد باشد و شاخص کل با افت مواجه شود، می‌توان عملکرد شرکت‌های کوچک را بهتر از شرکت‌های بزرگ ارزیابی کرد. در مقابل اگر شاخص کل مثبت بوده و شاخص هم وزن دچار افت شود، نشان دهنده عملکرد موفق شرکت‌های بزرگ بازار بورس است. به این صورت می‌توان از شاخص هم وزن در شناسایی شرکت‌های مناسب برای سرمایه‌گذاری بهره برد.

شاخص قیمت (TEPIX)

شاخص قیمت تهران به عنوان یکی از اصلی‌ترین شاخص‌های بازار بورس ایران در نظر گرفته می‌شود. این شاخص میانگین تغییرات قیمت سهام شرکت‌های پذیرفته شده در بورس تهران را نشان می‌دهد. با این حال برخلاف شاخص کل، سود تقسیمی شرکت‌ها در این شاخص در نظر گرفته نمی‌شود. همچنین همانند شاخص کل، شرکت‌های بزرگ در شاخص قیمت تاثیر بیشتری دارند و با استفاده از آن می‌توان وضعیت کلی بازار بورس را مشاهده کرد.

شاخص 50 شرکت برتر

شاخص ۵۰ شرکت برتر یکی از شاخص‌های بازار بورس ایران به شمار می‌رود که عملکرد ۵۰ شرکت بزرگ و تاثیرگذار بورس را نشان می‌دهد. شرکت‌هایی که در شاخص ۵۰ شرکت برتر قرار دارند باید از لحاظ ارزش بازار، میزان معاملات و نقدشوندگی در سطح بالایی قرار داشته باشند. به عبارتی دیگر این شاخص مربوط به شرکت‌های بزرگ با ارزش بازار بالا است که در روند کلی بازار تاثیر زیادی می‌گذارند. شاخص 50 شرکت برتر، لیستی از 50 شرکت با بالاترین سطح نقدشوندگی در بازار سرمایه ایران را ارائه می‌دهد. به همین سبب تحلیل این شاخص برای سرمایه گذارانی اهمیت بالایی دارد که به دنبال خرید و فروش سریع سهام هستند.

شاخص 30 شرکت فعال تر

شاخص 30 شرکت فعال تر (TEFIX 30) در بورس تهران، نشان دهنده عملکرد ۳۰ شرکت با بیش‌ترین سطح فعالیت معاملاتی در بازار بورس است. همانند شاخص 50 شرکت فعال‌تر، این شاخص نیز وضعیت ۳۰ شرکت با بیش‌ترین تاثیر در بازار را نشان می‌دهد. فهرست اسامی این شرکت‌ها در سایت بورس اوراق بهادار تهران قابل مشاهده است.

شاخص آزاد شناور

شاخص آزاد شناور برای مدیریت پرتفوی، ارزیابی ریسک نقدشوندگی و شناسایی روندهای واقعی بازار کاربرد دارد و می‌تواند مبنای مقایسه مناسبی برای بازده سبد سهام باشد. در محاسبه شاخص آزاد شناور برخلاف شاخص کل، تنها سهام شناور آزاد لحاظ می‌شود. سهام آزاد شناور یک شرکت تحت کنترل سهامداران مدیریتی یا راهبردی نبوده و می‌توان به صورت روزانه به خرید و فروش آن‌ها پرداخت. به صورت کلی سهام آزاد شناور در اختیار عموم سرمایه‌گذاران قرار دارد و نقش مهمی در میزان نقدشوندگی سهم ایفا می‌کند.

شاخص صنعت و شاخص مالی

شاخص صنعت یکی از شاخص‌های مهم بورس محسوب می‌شود که تغییرات قیمت و عملکرد سهام شرکت‌های فعال در یک صنعت مشخص را نشان می‌دهد. شرکت‌هایی که در یک حوزه مشترک مانند پتروشیمی، خودرو، فناوری و … فعالیت دارند به صورت گروهی در این شاخص بررسی می‌شوند. این شاخص در تحلیل وضعیت کلی یک صنعت می‌تواند به سرمایه گذاران بسیار کمک کند. در مقابل، شاخص مالی مربوط به شرکت‌هایی است فعالیتشان بر حوزه مالی (بانک‌ها، بیمه‌ها و …) متمرکز است. این دو شاخص نیز می‌توانند در فرایند شناسایی شرکت‌های مناسب برای سرمایه‌گذاری موثر واقع شوند.